Izvor: Politika, 25.Okt.2007, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Vehabije, između istine i predrasuda
Većina predmodernističkih islamskih pokreta u 19. veku nije imala podršku države i političkih centara moći. Slično kao i vehabitski pokret, takvi pokreti na Indijskom potkontinentu ili u severnoj Africi pokušavali su, u uslovima borbe protiv kolonijalizama, da stvore sopstvene državne ili paradržavne organizacije. Potonje stvaranje vehabitskih država, Saudijske Arabije i Katara, značajno je doprinelo tome da ideja apsolutne i apsolutističke obnove vere u njenom izvornom vidu dobije trajan, >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << a danas i globalan uticaj.
Vehabistička ideja je mnogo uticala na islamski svet predmodernističkog perioda, do 1918. godine, predstavljajući neku vrstu duhovne inspiracije revolucionarnih razmera za brojne islamske verske pokrete koji su zagovarali odbranu i obnovu vere ili stvaranje teokratskih država.
Sajed Ahmad iz Rae Barelija u Indiji, učenjak i verski lider koga su Britanci bez oklevanja i sumnje proglasili za vehabita posle njegovog boravka u Meki 1823. godine, stvorio je "Pokret džihada", osvojiviši čak i grad Pešavar (1830) i uspostavljajući neku vrstu svog halifata. Nerkez Smailagić s pravom ukazuje da je vehabitski pokret do danas ostao "vrelo nemira" na Indijskom potkontinentu. Prilikom boravka Sajeda Ahmada u Meki vehabitske ideje u Hidžazu nisu bile dozvoljene. Tadašnje Osmanlijske vlasti žestoko su proganjale sve vehabitske sledbenike.
Borba Sajeda Ahmada protiv Britanaca u Indiji, kao i borba Alžirca Muhameda ibn Ali Senusija, pokazuju kako se neki reformistički islamski pokreti, kada su suočeni sa spoljnom pretnjom, okreću prvenstveno protiv spoljnog neprijatelja. Vehabitski pokret na Arabijskom poluostrvu se, uslovno rečeno, suočio sa sličnom pretnjom, s tim što su njegovi spoljni neprijatelji bili takođe muslimani, Turci Osmanlije, pod čijom se okupacijom arapski svet nalazio od 1517. godine.
Fazlur Rahman u svom delu "Duh islama" smatra da se vehabizam nije nikada suočio sa spoljašnjom pretnjom kao pokreti u Indiji, što nije tačno ili je tek delimično tačno. Vehabizam se već od prvih dana svog nastanka ispoljio i kao politički pokret, kao pokret za emancipaciju Arapa od turske vlasti, što su i sami Osmanlijski Turci dobro uviđali. Proces sve snažnijeg isticanja arapskog identiteta i jačanje zahteva za političke reforme i oslobođenje trajao je duže od jednog veka i ispoljavao se u dva vida: u zahtevima za vraćanje na "čisti", izvorni islam, i u arapskom nacionalizmu, koji će ojačati sredinom 20. veka.
Vehabitski uticaj i aktivističko opredeljenje vidljivi su i u učenju Hadži Šerijat Alaha iz Bengala, kao i u idejama uleme iz teološkog obrazovnog centra u indijskom gradu Deobandu koji su sredinom 19. veka osnovali sinovi i učenici Šaha Valijulaha iz 18. veka. Oba pokreta su se zalagala za borbu protiv Britanaca. Kao sledebenici hanefitske versko-pravne škole i maturidske teološke škole, Deobandi su insistirali na tome da se tradicionalne islamske vrednosti mogu braniti i širiti što širim obrazovanjem islamskih teologa. Za razliku od Deobandija, koji su predstavljali "umerenije" zagovornike tradicionalnog islama, pokret "Gair Mukalida" ("Ahl ul Hadis" – "Ljudi tradicije") je bio daleko radikalniji u svojim opredeljenjima – teorijski je čak bio radikalniji i od vehabita, pri čemu su vehabiti nesposredno uticali na ovaj pokret u svim njegovim fazama.
Uticaji ideja Muhameda ibn Abdel Vehaba osetili su se početkom 20. veka i u celoj Srednjoj Aziji, čak i u muslimanskoj zajednici u Kini – pokret "Jehvanije". U Africi, džihadski pokreti u Nigeriji i Sudanu u 19. veku, proklamujući ciljeve očišćenja i obnove vere i uspostavljanje teokratske države, po mnogo čemu su nalikovali vehabizmu. Reč je o Fulanijskom pokretu halife Fulani Osman dan Fodija u Sokotu u Nigeriji i Mahdističkom pokretu Muhameda Ahmada u Sudanu, koji se proglasio za Mahdija – "Očekivanog spasioca", "Pravedno vođenog".
Pomenuti primeri potvrđuju činjenicu da "nema doslovno nijednog dela muslimanskog sveta u kojem se nije osetilo delanje nekog značajnog pokreta za obnovu vere i reforme... u smislu nastavka vehabitske tradicije apsolutističke obnove vere". Ako se ima u vidu današnja situacija u islamskom svetu, može se zaključiti da svi navedeni regioni ostaju uporišta islamskog fundamentalizma.
Nastavak feljtona «Vehabije, između istine i predrasuda», potražite od subote, 27.oktobra u štampanom izdanju «Politike».
[objavljeno: ]
