Izvor: Vostok.rs, 24.Apr.2012, 20:37   (ažurirano 02.Apr.2020.)

Deset pogleda na budućnost Republike Srpske

24.04.2012. -

Na zasijedanju Skupštine srpskog naroda u Bosni i Hercegovini 9. januara 1992. godine formirana je Republika Srpska kao rezultat težnje srpskog naroda za sopstvenim državnim okvirom koji bi mu omogućio slobodan život i ravnopravan status sa ostalim narodima koji su živjeli u Bosni i Hercegovini kao federalnoj jedinici u sastavu bivše Jugoslavije. Raspadom nekadašnje socijalističke južnoslovenske zajednice, nakon troipogodišnjeg građanskog rata koji je okončan >> Pročitaj celu vest na sajtu Vostok.rs << 1995. godine, Republika Srpska nastavila je svoju egzistenciju u suženom međunarodnom kapacitetu, kao jedan od dva državotvorna entiteta koji čine Bosnu i Hercegovinu. Iako je u postratnu dejtonsku Bosnu i Hercegovinu Republika Srpska ušla kao država sa ograničenim suverenitetom, pod političkim pritiskom i protivpravnim djelovanjem međunarodnog faktora oličenog u Kancelariji visokog predstavnika njena je državnost konstantno slabila, da bi u sadašnjici mogla biti okarakterisana i kao federalna jedinica sa izraženim konfederalnim ovlašćenjima u odnosu na BiH[1].

I dvadeset godina od svog osnivanja, Republika Srpska se suočava sa istim ili sličnim izazovima sa kojima se suočavala prilikom svog konstituisanja. Ovi izazovi nisu isključivi produkt trenutnih društveno-političkih kretanja. Prije bi se moglo konstatovati da pritisak kojem je Republika Srpska izložena u dvadesetogodišnjem kontinuitetu za konačni cilj ima ne samo umanjenje njenog ustavnog položaja i kapaciteta u okviru Bosne i Hercegovine, nego i njenog nestanka, čime bi u nezavidan položaj bio doveden srpski narod kao konstitutivni činilac u BiH. Kao nekada ratnim dejstvima, opstanak ove ”jedine srpske pobjede u proteklom ratu” je ugrožen raznim političkim nasrtajima u cilju daleke i krajnje neizvjesne evropske budućnosti. Aktuelna politička situacija u zemlji i status i položaj hrvatskog naroda unutar Federacije Bosne i Hercegovine je, čini se, najbolji indikator budućeg statusa Srba ukoliko bi isti ostali bez Srpske kao svojevrsnog zaštitnog okvira. To se prije svega odnosi na grubo derogiranje njihove izborne volje kao konstitutivnog naroda izborom najviših predstavnika izvršne vlasti od strane mnogobrojnijih bošnjačkih glasača, a shodno tome i formiranja vlasti sa upitnim legitimitetom, pogotovo ako se u vidu ima da je u etabliranju iste aktivno učestvovala i Kancelarija visokog predstavnika, što je zasigurno presedan kakav je nepoznat dosadašnjoj političkoj i pravnoj praksi zemalja koje baštine demokratsku izbornu tradiciju.

Izazovi sadašnjice

Nekoliko je faktora koji usložnjavaju i otežavaju trenutni politički položaj Republike Srpske. Prije svih, iako prepoznatljiv kao recidiv ratnih i poratnih vremena, Kancelarija visokog predstavnika sedamnaest godina nakon završetka ratnih sukoba još uvijek sprovodi ”nadgledanje” civilnih aspekata provođenja Dejtonskog mirovnog sporazuma. U tu svrhu, čestim i javnim istupima OHR se nerijetko svrstavao i svrstava na bošnjačku stranu političkog spektruma pružajući logističku podršku u ostvarenju ratnih ciljeva mirnodopskim sredstvima.

Smanjena učestalost donošenja protivpravnih odluka od strane OHR-a te donekle ograničen politički uticaj ove instutucije ne treba da zavarava. Njen sadašnji položaj, kao i nezvanične inicijative pojedinih članica Savjeta za implementaciju mira (PIK) za geografskim izmještanjem Kancelarije zasigurno nisu i ne mogu biti dugoročno rješenje, pogotovo ako se u obzir uzme činjenica da su tzv. ”bonska ovlašćenja” iz 1997. godine još uvijek instrument kojim se politički krugovi u BiH, prvenstveno srpska, a donekle i hrvatska politička elita, drže pod psihološkim pritiskom eventualnih sankcija čiji bi adresati, za pretpostaviti je, bili njihovi najviši politički zvaničnici. Takvim inkvizitorskim metodama upravljanja jednom formalno suverenom i nezavisnom državom svjedočili smo sredinom protekle decenije, a rezultat je bezmalo gubitak Republike Srpske, odnosno njeno pretvaranje u puku teritorijalno-administrativnu jedinicu bez identiteta koja bi se u projektovanoj završnici urušila pod teretom nefunkcionalnosti i suvišnosti njene egzistencije.

Recidivi pogubnog djelovanja OHR-a su i dalje prisutni. Na prvom mjestu tu su antidejtonske kategorije, odnosno institucije koje su formirane po isključivom nalogu visokog predstavnika bez bilo kakvog ustavnopravnog osnova. Da se ne radi samo o upravnim organima na nivou BiH, kojih je takođe u proteklih nekoliko godina kreiran nezanemariv broj i koje značajno doprinose porastu javne potrošnje bez ikakvog ili neznatnog efekta njihovog djelovanja, vidimo iz protivpravno ”instaliranih” elemenata kojih u samom ustavu nema: to su sud, tužilaštvo i pravobranilaštvo Bosne i Hercegovine. Ove institucije bi u svakom zdravorazumskom rješenju morale biti prvenstveno ustavna materija, a ne predmet OHR-ove ”Odluke o donošenju zakona” i naknadne verifikacije od strane parlamenta koji, i kada bi postojala politička volja za njihovim formiranjem, to ne bi mogao sprovesti po uobičajenoj zakonodavnoj proceduri, nego isključivo po proceduri izmjene ustava (dvotrećinska većina, saglasnost entiteta i sl.).

Poseban problem čine akti Visokog predstavnika koji se tiču lokalne samouprave. Slučaj Statuta grada Mostara ili spomen-mezarja u Srebrenici kojem je dodijeljen skoro pa eksteritorijalni status samo su neki od primjera štetnog djelovanja ove anahrone dejtonske ustanove čiji se činovnici grčevito bore za opstanak i postojeći komforan status pri tome ne prezajući ni od izazivanja političkih kriza zarad što postepenijeg i dugotrajnijeg procesa gašenja OHR-a.

Druga opasnost po Republiku Srpsku predstavlja kombinovano djelovanje OHR-a kao stranog, i Ustavnog suda BiH kao domaćeg faktora nestabilnosti. Način na koji djeluje Ustavni sud (bez zakonom definisanih procedura, odnosno internim aktima koji ne podliježu bilo kakvoj eksternoj kontroli), te njegov sastav (pored predstavnika konstitutivnih naroda tu su i trojica stranih sudija) garant su dugoročne nedorečenosti i konfuzije unutar pravnog sistema BiH i instrumentalizacije njegovih odluka u političke svrhe.

Konkretan primjer potonjeg je čuvena ”Odluka o konstutivnosti naroda” kojom se Ustavni sud BiH stavio ne samo u tumača ustava, što bi pored ocjene ustavnosti i zakonitosti akata morala biti njegova isključiva nadležnost kao suda posebne namjene, nego i kreatora pozitivne pravne norme. Naime, ovom odlukom iz fundamenta je izmjenjena dejtonska konstrukcija Bosne i Hercegovine i izvorni principi Mirovnog sporazuma koji je definišu kao etnocentričnu državu u čijim mehanizmima odlučivanja učestvuju konstitutivni narodi putem sopstvenih državotvornih okvira, Bošnjaci i Hrvati u Federaciji BiH i Srbi u Republici Srpskoj[2]. Direktna posljedica ove odluke donešene preglasavanjem srpskih i hrvatskih sudija je grubo nametanje nove ustavne kategorije - Vijeća naroda kao posebnog organa u zakonodavnom procesu u Republici Srpskoj. Ipak, i pored jasno izražene tendencije, Vijeće naroda ne predstavlja drugi dom parlamenta zbog ograničene nadležnosti u pogledu ocjene akata isključivo sa aspekta vitalnog nacionalnog interesa i bez mogućnosti amandmanskog djelovanja. Poseban problem svakako čini i krajnje široka ustavna definicija ”vitalnog nacionalnog interesa”, te prateće zloupotrebe i opstrukcija zakonodavnog procesa.

Paradoksalno, značajnu prijetnju po ustavnopravni i politički kapacitet Republike Srpske predstavlja proces evropskih integracija. Iako je postalo jasno da je preduslov ovog procesa gašenje OHR-a, što se u posljednje vrijeme i otvoreno tvrdi od strane najviših evropskih zvaničnika zaduženih za proširenje Unije, čini se da ”izlazna strategija” međunarodne zajednice, bar kada je u pitanju nepravno djelovanje OHR-a ili ne postoji, ili je još uvijek u fazi definisanja. Naime, Kancelarija visokog predstavnika kao međunarodni gubernator koji je često, po tumačenju Ustavnog suda BiH, ”supstituisao domaćeg zakonodavca”, sasvim izvjesno nije institucija koja može funkcionisati u okvirima buduće države članice Evropske unije, jer je to prije svega u suprotnosti sa osnovnim postulatima demokratije kao osnovne evropske vrijednosti, a zatim i principa suverenosti država i pravila međunarodnog javnog prava. Suprotno tome, umjesto da prelazak iz dejtonske u ”briselsku” fazu obuhvati poništenje protivpravne nadgradnje dejtonske konstrukcije na kojoj BiH počiva, i povratak na izvorne dejtonske principe uz uvažavanje evropskih standarda i uslova koji su postavljani i drugim državama u integracionom procesu, uslovi koji stižu iz Brisela idu u pravcu dalje centralizacije i ustavnih izmjena na štetu entiteta, prije svega definisanja antidejtonskih kategorija kao ustavnih, a zatim i osnivanja novih poput Vrhovnog suda BiH. Veliku zebnju u tom pogledu izaziva buduća implementacija presude Evropskog suda za ljudska prava u predmetu Sejdić i Finci protiv BiH, koja se tiče neminovne izmjene ustava u smislu omogućavanja kandidature za člana Predsjedništva BiH i predstavnicima nekonstitutivnih naroda. Tendencija bošnjačke političke elite je imperativno formiranje ove vrhovne instance redovnog sudstva zarad ”ujednačavanja pravne prakse i stvaranja pravne sigurnosti na čitavoj teritoriji BiH”, što bi rezultiralo njegovom apelacionom nadležnosti u odnosu na vrhovne sudove entiteta, čime bi se efektivno izgubio njihov smisao postojanja. Nadalje, politika ”jedne adrese” u procesu pregovora za status kandidata, a docnije i za punopravno članstvo, često se uz asistenciju sarajevskih političkih krugova a uz prećutnu potvrdu lokalnih evropskih činovnika tumači kao nalog za formiranje novih državnih institucija, iako primjer pojedinih država članica EU dokazuje suprotno.

U značajnoj mjeri politički status Republike Srpske otežava i izrazito negativna medijska postavka o srpskom narodu i njegovoj ulozi u proteklom građanskom ratu. Godinama stvarana percepcija o Srbima kao agresorima na sopstvenu državu, hegemonističkog ulozi Srbije i nemilim događajima u završnim fazama rata, prevenstveno u Srebrenici, doprinose krajnje lošem imidžu Republike Srpske koja se tokom posljednjih godina u manjoj mjeri popravlja, ali ipak nedovoljno da stvori osnovu za realno sagledavanje društveno-političkih tokova unutar Bosne i Hercegovine. Takvom stanju prethodila je i u velikoj mjeri svakodnevno doprinosi izrazito ratno-huškačka medijska scena, posebno federalnih medija pod uticajem bošnjačkih političkih partija, ali i nedostatak objektivnog medijskog regulatora (RAK) koji je u funkciji centralističke politike.

Kao posljedica ovakvog stanja, i kao nasljeđe skorije ratne prošlosti, javlja se i agresivna islamska fundamentalistička ideologija poznata pod nazivom ”vehabizam”. Radi se o pripadnicima radikalnog vjerskog pokreta instruisanog i logistički podržanog od strane pojedinih najviših zvaničnika islamske vjerske zajednice koji je sve zastupljeniji među mlađom populacijom unutar bošnjačkog nacionalnog korpusa. Samo praktikovanje vjerskih uvjerenja ne bi predstavljalo opasnost kada kao proklamovani cilj ne bi postojao ”nedovršen posao” (za šta se smatra Dejtonski mirovni sporazum) i stvaranje islamske teokratske države u avnojevskim granicama. Posebno zabrinjava ravnodušan odnos zapadnih sila koje i pored otvoreno iskazanih neprijateljstava, a u jednom slučaju i napada na sopstvenu teritoriju[3], blago reaguju na takve pojave. Pretpostavka je da je ovakav odnos posljedica politike nenarušavanja dobrih odnosa sa evropskim muslimanima u kontekstu globalnih političkih odnosa zapada i islamskog svijeta te vojnih intervencija koje su preduzimane od strane članica NATO-a.

Pitanje koje se sa razlogom može postaviti je i uloga Republike Srpske kao svojevrsne moderne Vojne Krajine u scenariju globalnog konflikta koji je zasigurno predviđen kao malo vjerovatan, ali ipak moguć scenario u projekcijama obavještajno-bezbjednosnih struktura. Demografski nedostatak hrvatskog faktora bi u doglednoj budućnosti od entitetskih linija razgraničenja načinio bošnjačko-srpsku, odnosno islamsko-hrišćansku granicu. Međutim, palestinizacija Bosne i Hercegovine sigurno ne doprinosi evroatlanskom integracionom procesu, a pogotovo ne srpskom narodu koji bi se našao u ulozi odbrambenog štita sa krajnje devastirajućim posljedicama po naciju, ali i po region.

Bosna i Hercegovina je, dakle, složena državna zajednica sa nedostajućim unutrašnjim legitimitetom i društvenom kohezijom, što u konačnom rezultira i neizvjesnom budućnošću. Uzme li se u obzir i trenutno krizno stanje evropskog projekta (Evropske unije), nimalo svijetla ekonomska situacija, te akutna globalna borba za prirodne resurse, da se naslutiti da politički mozaik svijeta 21. vijeka još uvijek nije kristalno jasan, te da su moguća dodatna presložnjavanja u smislu vojne, političke i ekonomske moći.

Uloga Republike Srpske kao garanta opstanka srpskog naroda zapadno od Drine tu dolazi do posebnog značaja. Stoga ćemo biti slobodni da postavimo nekoliko teza u prilog njene budućnosti i opstanka u onoj formi u kojoj će moći da odgovori na prethodno pobrojane izazove i neke sa kojima će se, sasvim izvjesno, suočiti.

1. Postojanje zdravog nacionalnog duha je pretpostavka opstanka, ali i daljeg razvoja

Šta podrazumijevamo pod ”zdravim nacionalnim duhom”? Da bismo bili potpuno nedvnosmisleni moramo teorijski razmatriti sasvim suprotan društveni fenomen. Primjer antipoda ovom pojmu je pojava izražena u društvu moderne Srbije. Radi se o tzv. ”Drugoj Srbiji”, odnosno auto-šovinističkom anacionalnom projektu razgradnje srpske države i društva koja je, vjerovatno, u tom smislu svojstvena samo srpskom narodu. Ideologija nekadašnjih anarholiberala, odnosno struje beogradskog komiteta Saveza komunista Srbije iz sedamdesetih godina prošlog vijeka danas je pretočena u zvanične političke tokove, prije svega kroz političke partije od kojih su neke i parlamentarne[4], do sijaseta nevladinih organizacija koje izvore finansiranja pronalaze u vannacionalnim centrima političke i ekonomske moći.

Ideološki cilj nekadašnjih ”modernih” komunista, a današnjih evromundijalista je vršenje šireg propagandnog i svakog drugog društvenog uticaja radi ”spoznaje sopstvenih nacionalnih zabluda i istorijskih grešaka” koje bi u završnici rezultirali gubitkom potrebe za sopstvenom nacionalnom državom, a u cilju stvaranja ”moderne”, ”evropske”, ”građanske” i ”druge” Srbije. Ovakva Srbija bi se ideološki koncentrisala na potrebe ”suočavanja sa prošlošću” i prateće ”denacifikacije” srpskog društva, potpunog gubitka nacionalnog identiteta i poniznog položaja u odnosu na druge narode i republike bivše Jugoslavije, pogotovo one sa kojima su se Srbi oružano sukobili tokom devedesetih godina.

Iako zvuči irealno, izvjesno je da takav politički i ideološki pokret postoji, da, iako protivustavan i u samoj svojoj suštini antidržavan, on lagodno egzistira i svakim danom okuplja sve veći broj pristalica. U svom djelovanju, njegovi predvodnici obilato koriste prednosti modernih sredstava političke komunikacije – njima su, iako je ovaj pokret još uvijek u procentualno malom broju prisutan među izbornom populacijom, posvećene televizijske emisije, javni nastupi na nacionalnim servisima, internet portali, pa je to postao i svojevrstan trend među studentskom i srednjoškolskom populacijom u urbanim centrima Srbije. U političkom smislu i onome što je naznačeno u programima pojedinih partija koje zastupaju ovakve stavove, jasno je naglašena politika ”zaokreta” u izrazito ekstremnom smislu.

Za potrebe naših razmatranja, posebno je interesantan odnos ”Druge Srbije” prema Republici Srpskoj. Srpski entitet zapadno od Drine je za poklonike ove ideologije apsolutno neprihvatljiv, neprirodan i u kontekstu nastajanja čak i genocidan. Po tumačenjima nezvaničnih drugosrbijanskih ideologa, Republika Srpska je najveća tekovina srpske nacionalne politike, te kao takva mora biti u potpunosti demontirana, a žrtve suprotnih strana obeštećene programom dugogodišnje reparacije. Srpskom narodu u Republici Srpskoj se ne spori samo pravo na sopstveni državni okvir, nego i pravo na srpski identitet - oni su Bosanci pravoslavci, a njihov glavni grad je Sarajevo.

Suprotno od ideologije neojugoslovena sa beogradskim prebivalištem, ”zdrav nacionalni duh” u svom bazičnom značenju obuhvatio bi visoke moralne vrijednosti, ukorijenjenu nacionalnu tradiciju i patriotsku svijest svakog pojedinca. Ne smije se zaboraviti žrtva srpskog naroda u procesu stvaranja Republike Srpske, stoga se ona mora čuvati kao vrhunska nadindividualna vrijednost i tekovina prošlih generacija zarad opstanka budućih. Pri tome, nacionalni duh ne smije biti predmet ostrašćenog uskonacionalnog, nacionalističkog i šovinističkog tumačenja koji bi poslužio za širenje netrpeljivosti prema drugim narodima i religijama. Zdrav nacionalni duh nije i ne smije biti ekskluzivitet Srba u Republici Srpskoj. On mora biti zastupljen po modelu angloameričkog poimanja nacionalnog, odnosno predmet društvenog programa budućih generacija, državljana Republike Srpske bez obzira na nacionalnu ili vjersku pripadnost. U tom kontekstu treba sagledati i projektovati budući identitet Republike Srpske kao moderne države koja njeguje tradicionalne moralne vrijednosti i nacionalni ponos, sprovodi evropske standarde i demokratska dostignuća stvarajući društvo otvoreno za sve, pod jedakim uslovima.

Realna opasnost u sprovođenju ovog koncepta je širenje ideologije ”Druge Srbije” i postepeno stvaranje domicilne ”Druge Srpske”. Istorijski uticaj srbijanskih intelektualnih krugova ekstremne političke orjentacije, bilo da se radi o nacionalnim ili anacionalnim programima nije zanemarljiv, te u tom smislu politička elita Srpske mora biti krajnje oprezna.

2. Dejton ima alternativu

Pravna borba za očuvanje dejtonskog statusa Republike Srpske koju vodi aktuelno političko rukovodstvo posljednjih godina se pokazala veoma uspješnom. Istovremeno insistiranje bošnjačkih političara na poništenju tih rješenja, i povrat na državnopravni status Republike Bosne i Hercegovine koji je, podsjećanja radi, produkt nelegitimnog referenduma iz marta 1992. godine i koji je u toku rata predstavljao virtuelnu državu, ne ostavlja puno mogućnosti za političku borbu izuzev za tvrdnju da ”Dejton nema alternativu”. Narušavanje dejtonskih principa je istovremeno i nepoštovanje pravila pacta sunt servanda, a ta činjenica neminovno vodi raskidu međunarodnog ugovora kakav je Mirovni sporazum, koji je ionako u značajnoj mjeri ugrožen od strane OHR-a i njegovog antidejtonskog djelovanja.

Šire posmatrano, dejtonski ekvilibrijum se čini kao jedino moguće rješenje opstanka kakve-takve Bosne i Hercegovine, jer je, pored zaustavljanja ratnih dejstava svojim aneksima, posebno Aneksom IV, kreirao ustavnu konstrukciju ravnopravnosti tri konstitutivna naroda i dva entiteta. Međutim, u javnosti Republike Srpske je dugo vremena bila zastupljena teza po kojoj je alternativa Dejtonskom mirovnom sporazumu ili povrat na pređašnje stanje koje je i dovelo do ratnih sukoba, ili povrat na stanje sa kraja 1995. godine što neminovno vodi ponovnim konfrontacijama. Ipak, postoji i još jedno rješenje koje se u toku sedamnaestogodišnje egzistencije dejtonske BiH tretiralo kao svojevrsni politički tabu, a to je mirna disolucija i stvaranje novih država čime bi se efektivno okončao raspad bivše Jugoslavije. Kako je opcija eskalacije oružanih sukoba nešto što ne odgovara nijednom narodu, niti bi takav pesimističan scenario bio prihvatljiv bilo kojem od garanata Dejtonskog sporazuma, vrijedi se okrenuti projekciji disolucije i mirnog razdruženja, kakvu su svojevremeno uspješno sprovele Češka i Slovačka.

Iako se čini da je ovakav rasplet situacije zbog trenutne pozicije i političke snage srpskog naroda i Republike Srpske u odnosu na globalne donosioce odluka (međunarodnu zajednicu) malo izgledan, ova alternativna putanja ne smije biti zanemarena i njoj se treba posvetiti značajna pažnja, prije svega akademskih krugova, ali i u okviru široke političke rasprave unutar same Bosne i Hercegovine. Mirnoj disoluciji u prilog ide i rješavanje statusa Kosova, koje je protivno postulatima međunarodnog prava i principa nepovredivosti granica de facto suverena država, iako ne posjeduje potpuni međunarodnopravni subjektivitet. Stoga istovjetnom rješenju pitanja Republike Srpske nema prepreka, izuzev obima međunarodnog priznanja što je, kako vidimo na primjeru Kosova, sekundarno pitanje ukoliko su prethodno ispunjeni unutrašnji uslovi (teritorija, narod, vlast). Dalje, za eventualnu realizaciju ovog scenarija potrebno je eliminisati mogućnost oružanog sukoba što u suštini povlači proces potpune demilitarizacije i pacifikacije političkih prilika koji je svakako u saglasnosti sa interesima Evropske Unije kao budućeg nadnacionalnog političkog i ekonomskog okvira, ali ne i NATO saveza kojem su potrebne lokalne oružane snage za realizaciju međunarodnih vojnih misija.

Kakva je budućnost Republike Srpske kao, hipotetički posmatrano, nezavisne i suverene države?

Prije teorijskog razmatranja ovakve postavke, mora se povesti računa o njenoj teritorijalnoj cjelovitosti, odnosno izvjesnoj nedorečenosti dejtonskog rješenja za nekadašnju opštinu Brčko koja je arbitražnom odlukom o uspostavljanju kondominijuma narušila princip teitorijalne podjele BiH po principu 49:51%. Takođe, takva arbitražna odluka je u suprotnosti sa principima dvoentitetske države, jer se sadašnji status Brčko distrikta po svojoj pravnoj formi može okarakterisati i kao postojanje trećeg entiteta pod suverenitetom BiH, iako je njegova teritorija u većoj mjeri u trenutku zaključenja Mirovnog sporazuma bila u Republici Srpskoj. Stoga je povrat na stanje kakvo je bilo prije donošenja antidejtonske arbitražne odluke jedino moguće rješenje koje ne zahtijeva reciprocitetni povrat teritorija koje su se nalazile u posjedu strana u trenutku okončanja ratnih sukoba (npr. oblast oko Sarajeva i Goražda u korist Republike Srpske, ili Mrkonjić Grada u korist Federacije BiH). Dakle, status Brčkog je od iznimne važnosti s obzirom na njegovu geografsku i stratešku poziciju, a blagovremeno trajno rješenje ovog pitanja bi moralo biti stavljeno na dnevni red prije eventualnog sticanja nezavisnosti, kako bi se izbjeglo nekakvo novo međunarodno posredovanje u rješavanju ovog problema.

Drugo pitanje se tiče državnopravnih veza sa Srbijom. Istorijsko jedinstvo srpskog naroda i težnja za ujedinjenjem u jedinstvenu srpsku državu jeste ideal kojem se težilo i dalje teži, međutim ovu dilemu treba sagledati sa realnog aspekta i potreba novog doba u kojem je postojanje dvije srpske države od daleko većeg interesa i značaja za budućnost cjelokupnog naroda. Grčko-kiparski model se npr. pokazao dosta uspješnim kada su u pitanju grčki nacionalni interesi, prije svega u odbrani od agresivne turske politike, ali i u mehanizmima odlučivanja u regionalnim i svjetskim asocijacijama, od kojih je najbitnija Evropska unija gdje Grci realno raspolažu sa dva glasa, što svakako predstavlja znatan politički kapacitet. Kulturne, vjerske i svake druge veze u ovom slučaju nisu sporne, tj. težilo bi se jedinstvenom nacionalnom, i što je najbitnije, ekonomskom prostoru sklapanjem međunarodnih sporazuma kakav je npr. i Sporazum o specijalnim i paralelnim vezama danas. Jedna od mogućih solucija je i stupanje u konfederalni odnos sa Srbijom, čime bi se ostvarilo faktičko jedinstvo srpskog nacionalnog prostora, a ujedno zadovoljila i forma potpune državnosti obje članice.

Treći aspekt eventualne nezavisnosti je odnos sa susjedima, Republikom Hrvatskom sa kojom Srpska dijeli veći dio granice i Federacije Bosne i Hercegovine (ili nekog drugog državnog okvira kakvim ga stvore Bošnjaci i Hrvati). Pri tome treba imati na umu da će granica sa Hrvatskom već od sljedeće godine biti ujedno i granica sa Evropskom unijom, što donekle otvara mnoge ekonomske mogućnosti u pogledu tranzita roba koje će se nuditi na evropskom tržištu. Bitno je da osim prethodno navedenog pitanja Brčkog, ne postoje druge sporne tačke u vezi sa razgraničenjem (ukoliko se izuzme pitanje granice u rejonu rijeke Une, što bi do realizacije ovog hipotetičkog scenarija trebalo biti riješeno), te da u tom smislu ne treba očekivati veće poteškoće.

Republika Srpska kao država mora preduzeti sve neophodne korake kako bi se obezbjedila maksimalna zaštita ljudskih prava i prava nacionalnih manjina, jer je to vrijednost koja čini esencu svakog modernog, demokratskog društva, a ujedno je i kriterijum koji se vrednuje prilikom apliciranja za sticanje članstva u Ujedinjenim nacijama. Kakvo će ustavna definicija buduće države biti (nacionalna, tronacionalna, građanska), pitanje je za buduće generacije ustavotvoraca.

3. Pravna država je conditio sine qua non (Uslov bez kojeg ne biva)




Iako zvuči kao izlizana fraza kojoj se pribjegava kada se želi ukazati na nedostižan cilj ili se njegovim izostankom žele opravdati akutni društveni problemi, ”pravna država” kao termin kojim se označava vladavina reda i zakona, odnosno pravno uređeno društvo, pretpostavka je za uspješan društveni, a naročito ekonomski razvoj što u današnjim dinamičnim uslovima života i rada svakog pojednica, a samim tim i društva u cjelini, mora biti ideal kojem se teži.

Razumljivo, ne postoji savršen i u potpunosti sproveden koncept pravne države. Ipak, vrijedi napomenuti da upravo stepen njegove realizacije određuje ugled i status države na međunarodnom planu, što se najbolje vidi na primjeru vodećih svjetskih političkih, vojnih i ekonomskih sila. Tu se posebno ističu Sjedinjene Američke Države koje su se realizaciji tog ideala posvetile od donošenja Deklaracije nezavisnosti, a uspješno ga u manjoj ili većoj mjeri sprovode i danas ostvarujući najveći stepen implementacije. Svakako da je potrebno jasno i nedvosmisleno odvojiti pravdu od prava, a samim tim i od pravne države, ali jednako tako borba za vladavinu prava ne smije biti deklarativna i formalna. Ona istinski mora biti princip koji će u zadovoljavajućem obimu zaživjeti u praksi, i čije ciljeve i metode realizacije sprovodi država svojim autoritetom i metodama koje su joj na raspolaganju (prisilom).

Jedan od osnovnih postulata pravne države je jednakost svakog pojedinca unutar društva, tj.uniformna primjena pravne norme bez obzira na njegov status i karakteristike kojima se isti determiniše. Potpuna erozija moralnih vrijednosti tokom posljednjih dvadeset godina dovele su do toga da se princip nepoštovanja zakona percipira kao deklarativno nepoželjna, ali sveprisutna činjenica bez odgovarajuće sankcije. Takvo stanje je rezultatiralo ekonomskim raslojavanjem društva, protivpravnim sticanjem imovine i druge materijalne vrijednosti čiji su titulari, iako u procentualno vrlo malom broju u odnosu na stanovništvo, često u povlašćenom položaju. Ne treba posebno napominjati da ovakav negativan trend dovodi do gubitka povjerenja u državu od strane samih njenih građana što slabi njen uticaj, a društvo dovodi do ekonomskog i svakog drugog propadanja. Ratna i poratna kriminalna privatizacija nekadašnje društvene i državne imovine, korupcija i nepotizam, su samo neki od faktora koji dovode do lošeg imidža države i percepcije nezdravog mjesta za život, a posebno do izostanka stranih investicija i oporavka ionako devastirane i ratom opustošene privrede.

Sprovođenje koncepta pravne države je sistematski i dugotrajan proces. Prethodi mu detaljna analiza postojećih problema i strateški prijedlog za otklanjanje istih. U trenutku stvaranja svih neophodnih logističkih pretpostavki, obračun sa društvenim devijacijama koji dovode do haotičnog stanja u pravnom sistemu treba biti nemilosrdan, ali isto tako zasnovan na jasno utvrđenim činjenicama i procesnim radnjama koje će garantovati ravnopravan tretman svima. Borba za pravnu državu ni u kojem slučaju ne smije dovesti do narušavanja osnovnih ljudskih prava kakvo je pravo na imovinu. Ovaj proces zahtijeva prije svega istinsku političku odlučnost koja će već u ranim fazama dati određene rezultate, od kojih su svakako najbitniji vraćanje poljuljanog povjerenja u upravne, sudske i zakonodavne institucije Republike Srpske.

4. Ekonomski rast i razvoj je posljedica realne procjene raspoloživih ljudskih i materijalnih resursa, analize ponude i potražnje i odabira tržišta

Globalna ekonomska kriza koja je u velikoj mjeri redefinisala dotadašnje svjetske privredne okvire, imala je i još uvijek ima veliki uticaj na privredu Republike Srpske i Bosne i Hercegovine. Procjene ekonomskih stručnjaka govore u prilog dugotrajnih efekata ovakvog stanja, što dodatno usložnjava ekonomske prilike ionako nerazvijene i u značajnoj mjeri devastirane domaće privrede. Ipak, istorijski posmatrano, posljedice svojevrsnog ekonomskog ”reseta” često dovode do redefinicije strateškog državnog planiranja, što rezultira boljim i adaptiranim rješenjima za ekonomski rast i razvoj.

Činjenica je da su se robnonovčani tokovi na globalnom nivou u proteklih tridesetak godina značajno transformisali i da je trend globalizacije doveo do stvaranja novih vrijednosti kojima se svakodnevno trguje. Informaciona era i razvoj novih tehnologija omogućili su uspostavljanje u pojedinm privrednim segmentima jedinstvenog, a u slučajevima trgovanja putem modernih sredstava komunikacije i virtuelnog globalnog tržišta. U takvim novim i dinamičnim uslovima poslovanja bitno je blagovremeno izvršiti stratešku procjenu daljeg ekonomskog usmjerenja države i njenih privrednih potencijala, odabir tržišta za plasiranje domaćih proizvoda, uz istovremeno vođenje racionalne uvozne politike na bazi reciprociteta tamo gdje je to moguće.

Republika Srpska je prešla bolan tranzicioni put, od ekonomije bazirane na udruženom radu i društvenoj svojini, do liberalnog koncepta slobodnog tržišta nastalog na razvalinama socijalističkog društva hibridne ekonomske podloge, kakvo je bilo jugoslovensko. Kakve su mogućnosti za održiv mikroekonomski razvoj u uslovima stagnacije i pada neoliberalnog koncepta privrede, pitanje je kojem se mora posvetiti dužna pažnja, a u diskusiju uključiti relevantni domaći i strani ekonomski eksperti.

Prije svega, pri donošenju strateških ekonomskih smjernica Republika Srpska mora znati sa kojim resursima raspolaže i u kojoj mjeri je konkurentna da bi se smatrala ekonomskim faktorom u okruženju. Jasno je da njena geografska veličina, broj stanovnika i skromni industrijski potencijali umnogome ograničavaju njenu ekonomsku moć kada je u pitanju izvoz. Ipak, pogodna geostrateška pozicija, prirodni potencijali i mogućnost akumulacije određenih proizvoda koji se na globalnom planu sve više smatraju deficitarnim, stvara novu šansu koja, ukoliko se iskoristi, može dovesti do održivog razvoja.

U prvom redu riječ je o iskorištavanju prirodnih resursa, hidro i termo potencijala, te shodno tome izvozu električne energije, pitke vode (frapantan je podatak da se pitka voda u velikoj mjeri u Republiku Srpsku uvozi) i poljoprivrednih proizvoda. Poljoprivreda zauzima posebno mjesto kao tradicionalna djelatnost u ruralnim područjima čijom bi se komercijalizacijom mogla postići željena stopa izvoza. Na drugu stranu, konceptom reindustrijalizacije i pokretanjem novih proizvodnih pogona u vidu velikih i srednjih preduzeća omogućila bi se nova radna mjesta, za šta je preduslov omogućavanje dotoka stranih investicija za koje je primamljiv faktor relativno jeftina radna snaga, ali čija je glavna prepreka višak administrativnih procedura i izostanak poreskih olakšica.

Pored pobrojanog, pažnju zaslužuju i dematerijalizovani proizvodi iz domena intelektualne svojine, kao što su računarski aplikativni softver i druge uslužne djelatnosti iz oblasti informaciono-komunikacionih tehnologija koji ne zahtijevaju ispunjavanje posebnih preduslova, a gdje je inovativnost i sposobnost plasiranja na tržište od presudnog značaja. Izvjesno je da za ovakvim produktima postoji ogromno interesovanje, a da bi malim i srednjim preduzećima koja bi se ovim djelatnostima bavila bilo omogućeno ravnopravno učešće na virtuelnom tržištu dematerijalizovanih proizvoda iz domena elektronskog poslovanja.

Svakako da se pri definisanju novih strateških ekonomskih smjernica u obzir mora uzeti i uloga države kao podsticajnog subjekta i regulatora unutrašnjeg tržišta. Nasuprot konceptu ”divljeg kapitalizma”, odnosno potpunog izostanka državnog uticaja na privredne tokove, državni uticaj mora biti usmjeren ka proizvodnim segmentima koji se ocjene kao profitabilni i onima koji su od javnog značaja. Tu u prvom redu mislimo na stvaranje neophodne putne i komunikacione (posebno elektronske) infrastrukture, koja s obzirom na povoljan geostrateški položaj Republike Srpske i moguće uspostavljanje tranzitnih ruta ka Evropskoj uniji, može biti od velikog interesa i uticaja na budući ekonomski rast i razvoj. Izgradnja autoputa Banjaluka – Gradiška, te Banjaluka – Doboj, a posebno pravca od Gradiške do južne entitetske linije razgraničenja prema Kupresu i jadranskoj magistrali u Hrvatskoj je dobar primjer stvaranja neophodnih pretpostavki za razvoj robnog i tranzitnog prometa preko Republike Srpske.

Prioritet je i izgradnja dijela gasovoda ”Južni tok” koji bi, ukoliko bi jedan od njegovih ruta prolazio preko teritorije Republike Srpske, i uz postojeće strane investicije u Rafineriju nafte Brod omogućio njenu relativnu energetsku nezavisnost i dugoročnu stabilnost.

5. Pojačano međunarodno prisustvo popravlja medijsku sliku i stvara novi imidž




Od 2006. godine vlasti Republike Srpske aktivno rade na uspostavljanju i širenju mreže međunarodnih privrednih predstavništava. Cilj osnivanja ovih ekspozitura su u prvom redu ostvarivanje privredne saradnje sa državama regiona i svijeta, ali i kreiranja imidža Republike Srpske kao modernog evropskog regiona pogodnog za inostrana ulaganja.

Osnivanje privrednih predstavništava i njihova geografska disperzija po značajnim svjetskim centrima (Moskva, Beč, Minhen, Jerusalim, Brisel, Študgart a uskoro i Vašington) jeste aktivnost koju svakako treba podržati, ali i prezentovati domaćoj javnosti kako bi se dobila što šira podrška i izdvojila veća sredstva za njihov rad čime bi se u značajnoj mjeri proširio njihov lobistički potencijal, ne samo u ekonomskom, nego i u političkom smislu. Notorna je činjenica da Ministarstvo spoljnih poslova BiH već dugi niz godina promoviše glas jednog naroda (bošnjačkog), i da je diplomatsko-konzularna mreža pretvorena u lobistički servis sarajevskog političkog kruga. NASTAVAK

Izvor: nspm.rs

Nastavak na Vostok.rs...