Izvor: Politika, 04.Feb.2014, 22:57 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Dva krštenja Stefana Nemanje
Temelje moderne Evrope udarilo je hrišćanstvo i hrišćanska crkva, kao što će to dosta kasnije biti i sa Nemanjinom Srbijom
Povodom 900 godina od rođenja, izdavačka kuća „Laguna“ objavila je knjigu Luke Mičete „Stefan Nemanja“ (Povest Srba od doseljavanja na Balkan do države župana Stefana Nemanje). Luka Mičeta (1959) završio je Prvu beogradsku gimnaziju, studirao je ekonomiju na Beogradskom univerzitetu. Novinarstvom se bavi od 1980. Bio je komentator i urednik >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << „Nina”, koji se čitao u čitavoj Jugoslaviji, i generalni direktor Tanjuga. Autor je više knjiga. Za knjigu „Stefan Nemanja“ kaže: „Ovo je knjiga o nastanku Srbije, posmatrana u svetlu stvaranja evropskih država od kojih se Nemanjina Srbija nije razlikovala.“
Iako je reč o istorijskoj studiji, knjiga se čita kao avanturistički roman. Može li se govoriti o romansiranoj biografiji Stefana Nemanje?
Ne, to samo tako deluje, jer je Nemanjin život kao i doba u kojem je živeo bilo izuzetno bogato događajima. Strogo sam se držao istorijskih činjenica i relevantne literature. Istoriju ne shvatam kao hrišćansku eshatologiju, ali ni kao anamnezu (Mišel Fuko), a pogotovo ne kao nauku „koja teži vaspostavljanju prošlosti, a ne njenom tumačenju“, kako je govorio Fransoa Fire. Naprotiv.
Pet vekova je Srbima, koji su na Balkan došli u VII veku, trebalo da od varvarskog plemena postanu evropski narod. To se dogodilo upravo u vreme vladavine Stefana Nemanje?
Vizantolog Dimitri Obolenski kaže da se razlog kulturne zaostalosti balkanskih Slovena u VII i VIII veku nalazi u činjenici da su oni – za razliku od Gota i Franaka – za vreme svojih seoba i naseljavanja bili uglavnom neosetljivi na uticaj hrišćanstva. Sa primanjem hrišćanstva u IX veku, a posebno sa dolaskom na srpski tron Stefana Nemanje – to se sve menja. Temelje moderne Evrope udarilo je hrišćanstvo i hrišćanska crkva, kao što će to dosta kasnije biti i sa Nemanjinom Srbijom.
Podsećate i da su Srbi imali državu i više vekova pre Stefana Nemanje?
Istoriju pre Nemanjića karakterišu oskudni istorijski podaci. Prvi srpski vladar na Balkanu koji se javlja u istoriji jeste knez Višeslav (ili Vojislav). Smatra se da je vladao oko 780. godine. Iako vizantijski pisci ne saopštavaju više činjenica i detalja o srpskim vladarima pre Nemanjića oni, pre svega Konstantin Porfirogenit, donose „jedan bitan podatak“ koji govori o ustaljenom običaju nasleđivanja vlasti kod Srba u okviru jedne vladarske porodice, što svedoči o stabilnosti vladarevog položaja, ali i same državne tvorevine i njene organizacije.
Stefan Nemanja je bio vladar od evropskog formata. Njegovi savremenici su Fridrih I Barbarosa, Ričard Lavljeg Srca, Saladin, vasilevsi Manojlo I Komnin, Aleksije III Anđeo... Srbija je tada uvažavana na evropskim dvorovima?
Stefan Nemanja i Srbija njegovog vremena su prolazili kroz različite faze koje nisu bile uvek uspešne. Međutim, Nemanja je od Srbije stvorio respektabilnu silu na Balkanu da je čak sa Fridrihom Barbarosom u Nišu dogovarao savez za borbu protivu Vizantije. Koliki je tada bio značaj Srbije najbolje govori činjenica da je Evdokija, kćer vizantijskog cara Aleksija III Anđela, bila udata za Nemanjinog sina Stefana, potonjeg srpskog kralja Stefana Prvovenčanog.
Kako se Stefan Nemanja, iako kršten po katoličkom obredu, opredelio za pravoslavlje?
Tokom previranja u srpskim zemljama u prvoj polovini XII veka Nemanjin otac Zavida je izbegao sa porodicom u Zetu, gde mu je u Ribnici kod Podgorice 1113. godine, kako se pretpostavlja, rođen najmlađi sin Nemanja. Zavida je bio u Zeti koja je bila pod katoličkim uplivom, pa je Nemanja kršten po katoličkom obredu. Stefan Prvovenčani potom piše da kada se Nemanja vratio na „stolno mesto, opet se udostoji da primi drugo krštenje iz ruku svetitelja i arhijereja usred srpske zemlje“. Neki istoričari, oslanjajući se upravo na ove izvode Stefana Prvovenčanog, smatraju da je Nemanja dva puta kršten. Međutim, postupak duplog krštenja, objašnjava glasoviti Dimitri Obolenski, „nezamisliv je u XII ili XIII veku. Nemanjin sin Sava, u biografiji koju je sam napisao o svome ocu, jasno kaže da je Nemanjino ’drugo krštenje’ zapravo bilo krizmanje (pomazanje svetim uljem, miropomazanje)“. Krizmanje se, recimo, u prvim vekovima hrišćanstva obavljalo odmah posle krštenja tvoreći sa njim, kako je rekao Sveti Ciprijan, „dvostruki sakrament“.
Nemanja je vladarski plašt zamenio skromnom monaškom rizom, a mač – krstom. Današnji političari se ne odriču tako lako vlasti?
Retko su se političari odricali vlasti, a lako nikada. Još je slavni Tacit rekao da je žudnja za vlašću žešća od svih strasti. Nemanja spada u one retke koji su tron prepustili sinu, što kasnije neće biti karakteristika Nemanjića. Postoje prigovori da je to Nemanja uradio na zahtev vizantijskog cara Aleksija IIIAnđela kako bi njegova kćerka bila supruga vladara, kao i zbog činjenice da je imao 83 godine kada je sinu Stefanu predao srpsku krunu i titulu velikog župana, pri čemu se, ipak, prenebregava njegova duboka religioznost kao i želja da se zamonaši i poslednje godine provede u molitvi.
Stefan Nemanja spada u retke moćnike toga doba koji je proglašen za sveca?
Od VI, pa do sredine XII veka, kao posledica stvaranja svetih kraljevstava u ranom srednjem veku, širili su se Evropom kultovi svetih vladara mučenika. Dakle, kanonizovanje srednjovekovnih srpskih vladara odgovara praksi tadašnjih zapadnoevropskih država. Sveti kraljevi su u značajnoj meri doprinosili ugledu i prosperitetu domaćih dinastija, ali i procesu državnog jačanja. Ustanovljenje kulta Svetog Simeona u velikoj Studeničkoj lavri bilo je polazište i temelj vladarske ideologije nemanjićke države. Stefan Nemanja je tako postao sveti predak koji svojim podanicima prenosi „božanske norme“ – praksa imitatio Christi, koja je bila dominantna crta evropskih srednjovekovnih vladarskih ideologija.
Zoran Radisavljević
-----------------------------------------------------------
Film i serija o Stefanu Nemanji
U medijima se pojavila vest da ste u pregovorima sa Draganom Bjelogrlićem o snimanju filma i serije o Stefanu Nemanji?
Da, videli smo se i razgovarali. Bilo bi lepo kada bi se taj film snimao. Međutim, to su kapitalni projeki iza kojih bi morala da stane država, u protivnom se rizikuje da se jednoj od najznačajnijih ličnosti srpske istorije pristupi na način koji nije na visini njegovog dela, značaja i ugleda.
objavljeno: 05.02.2014
