Izvor: Politika, 21.Jun.2010, 22:59 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Nekropole od vazduha i kamena
Bogdan Bogdanović se predao slobodnom lutanju kroz prostor i istoriju, kao vuk samotnjak koji i ne sluti da nema izlaza iz začaranog kruga realnog života
Ključ za odgonetanje Bogdanovićeve „nove formule” memorijala prisutan je već u najranijem delu, Jevrejskom spomeniku iz 1952. godine. U formalnom pogledu kompoziciju memorijala grade tri elementa: pristupna aleja, dve monumentalne ploče i svetilište. U sva tri elementa ugrađena je priča o starini, mudrosti i duhovnosti. >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << Slična priča utkana je u gotovo sva potonja Bogdanovićeva dela.
Tokom prve polovine šezdesetih godina Bogdanović je dovršio svoja najznačajnija dela, nekropole u Prilepu (1961) i Mostaru (1965), spomen-komplekse u Kruševcu (1965) i Jasenovcu (1966). Skoro istovremena pojava ovih dela donela je autoru brojna domaća i inostrana priznanja, iznela ga u sam vrh srpskog graditeljstva, a on sam je, uz pomoć kritičara, poverovao da njegova dela imaju kosmološko značenje, da je ovom tetralogijom, na svoj osobeni način, u duhu spojio četiri praelementa, vazduh i kamen, zemlju i vodu.
Simboli su, ipak, uklopljeni u razumljivu priču. Zar bi neko prevrtao zemlju, kopao rovove, otkidao od brda, da nema u tome literature, da nema priče koja opravdava taj golemi ljudski napor! Vremenski okviri ove priče mogu biti milenijski, sadržaj može biti bajoslovan, ali je čvrsta veza sa lokalnim pejzažom i lokalnom kulturom tla ono što priču čini verodostojnom, što vezuje za sebe dušu posmatrača.
U Prilepu, posetilac se prikrada spomeniku zavojitim puteljkom da bi najednom, na proplanku, prema nebu i dramatičnom pejzažu, izbrazdanom tektonskim promenama, otkrio mahnitu igru žena – vračeva u čijim se maskama meša paganski prezir prema kulturi klasičnog sveta (naopako okrenuti jonski kapiteli) sa obožavanjem grotesknih predstava ljudi i životinja. Zar to nije tipična scena iz daleke duhovne istorije Balkana, čemu bez sumnje doprinosi i jedna „muška” figura, sa fesom, koja stražari nad prostorom više kao uspomena na vekovne uticaje orijentalne civilizacije?
Kruševačkim pejzažom dominira plodna i ravna zemlja, oranica, plodna crnica, iz koje seljaci, kada malo dublje zaoru, izvlače na videlo dana ponekog nemog svedoka istorije.
U kruševački pejzaž mora se utonuti da bi se otkrila njegova skrivena dramatičnost. I to je Bogdanović i uradio. Uz pomoć zamašnih zemljanih radova izdubljeni su rovovi, podignuta brdašca. Na kraju kompleksa iskopan je jedan relativno duboki krater iz koga ističe niz stilizovanih krila, izrađenih na način uobičajen u ovim krajevima, od grubog kamena, išaranog apstraktnim zapisima.
U Jasenovcu, metaforična poruka „kamenog cveta” svima je jasna, i ona ne potiče iz istorije, ili kulture tla, kao u ostalim Bogdanovićevim delima, već iz političkih potreba tadašnjeg vladajućeg režima. Obnova sećanja na jasenovački logor i genocid nad srpskim narodom bila je jedna od tabu tema tokom čitavog posleratnog perioda. Otuda se i spomen-obeležje postojanju ovog logora nije smelo vezivati za bilo koju naciju, kulturu ili veru.
Arhitektonski stilizovani cvet dominira nad pejzažom u kome ima upravo više idiličnog nego strahotnog. Da nije železničkih pragova koji nas kao „ostaci stvarnosti” podsećaju na put kojim su dovožene žrtve, bio bi to spomenik ne samo hrišćanskom praštanju, koje karakteriše mentalitet srpskog naroda, već i udvoričkom zaboravu.
Mostarski spomen-kompleks pravi je grad u gradu. Pošto se prođe pored stilizovanih predstava čudovišta – čuvara grada, dugim zavojitim putem ulazi se u urbani ambijent, među zidove sa kapijama, oblikovanim na orijentalni način, kroz koje se prilazi slojevitom, precizno uređenom mediteranskom spomen-groblju. Taj središnji deo kompozicije nadvišava scena sa zodijačkim krugom u središtu i svetilištem iz koga umesto vatre ističe voda.
Voda a ne vatra, život a ne smrt, to je osnovna filozofema koju Bogdanović neprekidno ponavlja i to je ujedno i osnovna moralna dilema pred kojom se autor našao. Bežeći od grubih predstava mučenja i smrti, sumnjičav prema heroizmu, kako individualnom, tako i kolektivnom, neosetljiv za konfesionalne i nacionalne duhovne okvire, Bogdanović se predao slobodnom lutanju kroz prostor i istoriju, kao vuk samotnjak koji i ne sluti da nema izlaza iz začaranog kruga realnog života, da će sva njegova lukavstva, vešto izbegavanje zamki, svu radost života u punoj slobodi uništiti smrt u jednoj jedinoj zlokobnoj sekundi.
Bogdanovićeva dela, i ova koja smatramo najznačajnijim, i ona koja čine potpunijim njegov bogati opus (spomen-kompleksi u Leskovcu, 1971, Beloj Crkvi, 1971, Kosovskoj Mitrovici, sa D. Mladenovićem, 1973, Knjaževcu, 1971, Čačku, 1980, Vukovaru, 1980, Popini kod Vrnjačke Banje, 1981, i dr.) uticala su na razvoj srpske arhitekture u šezdesetim i sedamdesetim godinama HH veka.
Da li će Bogdanovićevo delo nadživeti svoga harizmatičnog tvorca? Odgovor je bespogovorno potvrdan. Pri tome se ne misli na njegovo političko delo. Isto tako se ne misli na njegovo književno delo, ono koje je po rodu najbliže naučnoj fantastici, kao i ono koje je nastalo u emigraciji, blisko političkom revanšizmu. Misli se na memorijale, za koje zaista nije imao pravih predložaka i koji se posle Bogdanovića više ne mogu stvarati na formuli koju je on svojim delima iscrpao. Oni koji u budućnosti budu zaželeli da se bave memorijalima, bilo skulptorskog ili arhitektonskog porekla, moraće da izmisle nešto drugo, neku drugu formulu.
Zoran Manević
istoričar arhitekture
------------------------------------------------------------------
Poslednja Bogdanova želja
Poslednja želja Bogdana Bogdanovića bila je da bude kremiran u Beču, a njegov pepeo da se prospe u Dunav, saznaje nezvanično „Politika”. Da li će to biti učinjeno, zavisi od gradskih vlasti Beča. Naime, tamošnji propisi ne dozvoljavaju prosipanje pepela pokojnika u Dunav, pa se o tome razgovara sa porodicom. Međutim, članovi Akademije arhitekture pismom su predložili vlastima Beograda da posmrtni ostaci Bogdana Bogdanovića budu sahranjeni u Beogradu, u Aleji zaslužnih građana, jer je bio gradonačelnik i projektant aleje.
Nadležni u Beogradu tvrde da nema prepreka da telo bivšeg gradonačelnika bude sahranjeno u Aleji zaslužnih građana. Oni napominju da prethodno njegova supruga treba da odluči gde će Bogdan Bogdanović biti sahranjen, u Beču ili Beogradu. Ako odluči da to bude u srpskoj prestonici, onda će biti tamo gde i dolikuje gradonačelniku.
K. R.
objavljeno: 22.06.2010.
Pogledaj vesti o: Formula 1
