Izvor: Blic, 25.Maj.2000, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Znaci budućih nevolja
Znaci budućih nevolja
Koliko je strah uticao na istoriju Vizantije? Menjajući u mnogo čemu razumevanje istorije Vizantije, knjiga Radivoja Radića 'Strah u poznoj Vizantiji 11801453' III preispituje uzroke i vrste straha u poslednjim vekovima vizantijskog carstva i pokazuje kako je strah uticao na razvoj vizantijskog društva. A reč je o strahu od Zapada, strahu od smrti, strahu od mora, strahu od Boga, strahu od pomračenja Sunca i Meseca, strahu od zemljotresa, strahu od >> Pročitaj celu vest na sajtu Blic << bolesti i epidemija, strahu od građanskih ratova, strahu u vizantijskoj vojsci, strahu od Turaka... Veličinu i značaj tih strahova predočićemo čitaocima Blica, kroz nekoliko nastavaka ove knjige iz pera našeg uglednog vizantolog, saradnik Vizantološkom institutu SANU i docent na predmetu Istorija Vizantije na Filzofskom fakultetu u Beogradu.
Knjigu 'Strah u poznoj Vizantiji 11801453' III objavili su 'Stubovi kulture', a čitaoci je mogu poručiti na telefone izdavača: 011 403122; 404687 ili u knjižari 'Stubovi kulturi' na Trgu Republike 5 u Beogradu (tel: 3281851).
Kao i ostale prirodne fenomene poput zemljotresa ili kometa, Romeji su i pomračenje Sunca, odnosno Meseca, smatrali zloslutnim predznakom neke nesreće. Tekstovi iz kojih su Vizantinci podučavani da pomračenja sunca treba shvatiti kao predznak nastupajućih nesreća uglavnom su pohranjeni u delima Ptolomeja, Hefestiona iz Tebe, Jovana Lida, Retorija iz Egipta i Teofila iz Edese, kao i u prevodima arapskih i persijskih astronoma. Vidimo da je takvog mišljenja bio čak i jedan od najboljih romejskih intelektualaca XIII veka - Georgije Akropolit, odnosno i njegov mlađi savremenik i učenik Georgije Pahimer. Zanimljivo je napomenuti da je vizantijskim astronomima bilo veoma teško da proračunaju ne samo pomračenje meseca nego čak i pomračenje sunca, ali su se često i rado upuštali u ovu naučnu disciplinu kako bi pokazali svoje znanje. Posle poleta u ranim stolećima, došlo je do viševekovne oseke, da bi u kasnovizantijskoj eposi ponovo o-ivelo interesovanje za proračune koji su se ticali pomračenja sunca, odnosno meseca. U poslednjoj deceniji XIII veka, u vreme takozvane 'renesanse Paleologa' na kulturnom i naučnom polju, prevođeni su pojedini spisi sa persijskog i arapskog koji raspravljaju o pomenutim fenomenima. Sveznadar Nićifor Grigora je svojim astronomskim proračunavanjima obeležio drugu, a Jovan Avramije i njegovi naslednici poslednju četvrtinu XIV i prvu deceniju XV stoleća, dok je Mihailo Hrisokok o pomračenjima sunca i meseca pisao tridesetih godina XV veka. Međutim, većina Vizantinaca, pa čak i znatan deo romejske intelektualne elite, nije mogao da dopre do visokih naučnih sfera pomenutih astronoma koji su na pomračenja sunca i meseca mogli da gledaju trezveno i egzaktno kao na zakonomerna pravila nebeske mehanike. Svi ostali, a reč je o najvećem delu populacije Vizantijskog carstva, u pomenutim pojavama su videli jedino predznake nesreće i, sledstveno takvom uverenju, pred njima su osećali iskonsko nespokojstvo i strah. Slično zemljotresima, kometama ili požarima, i pomračenja sunca su ušla u liturgijske kalendare, te su imala godišnje pomene prilikom crkvenih službi. Takav je slučaj bio sa čuvenim pomračenjem sunca koje se desilo 8. avgusta 891. godine. U stvari, i pomenuti učeni astronomi, Nićifor Grigora na primer, po tom pitanju se nisu mnogo razlikovali od svojih sunarodnika. I oni su, zapravo, u pomračenjima sunca ili meseca gledali nagoveštaje budućih nevolja.
Nićifor Grigora je zapisao da je 25. maja 6775. (1267) godine, tri sata pre nego što je nastupilo podne, mesec pomračio sunce i da se zatamnjenje prostiralo na dvanaest palčeva. Na vrhuncu pomračenja bila je takva tama da su se videle mnoge zvezde. Posle ove astronomske opservacije sledi naravoučenije iz pera romejskog učenjaka. Pomračenje sunca, nastavlja Nićifor Grigora, ukazivalo je na velike i teške nesreće koje se Vizantincima spremaju od strane Turaka. Od tog vremena počele su istinske nevolje romejskog naroda i neprekidno su, korak po korak, sve više narastale. Učeni Vizantinac nastavlja u istom tonu i naglašava da po njegovom mišljenju, sem onih koji vole da se uzaludno raspravljaju, niko nije u stanju da opovrgne činjenicu da znamenja nebeskih tela predskazuju ovozemaljska stradanja. Sasvim bi bespredmetno i nerazborito bilo ubeđivati onoga ko ne veruje u iznesenu istinu i pri tom se pozivati na primere koji se odvijaju u teatru vaseljene. Jer, nema sumnje, to bi značilo podučavati nekoga ko nije sposoban da uči. Ono što važi za ljudski organizam, završava Nićifor Grigora svoju teoriju, može se primeniti i na ustrojstvo celokupnog svemira. Kosmos je nalik čoveku i predstavlja organsku celinu sastavljenu iz delova i članova. I kao što bol glave ili vrata dovodi do stradanja golenjače i pete, tako i u organizmu svemira 'patnje' koje idu od nebeskih tela dolaze na zemlju i mogu se osetiti i ovde. Naravno, ovo nije jedini put da Nićifor Grigora u svome monumentalnom istorijskom delu pominje pomračenje sunca. Kao vrsni astronom, potpuno merodavan kada su u pitanju zakoni nebeske mehanike, on u više navrata navodi ovaj prirodni fenomen. Tako, na primer, prilikom opisa događaja koji su prethodili bici na Velbuždu (28. jul 1330) Nićifor Grigora pravi ekskurs i kazuje o pomračenju sunca 16. jula 1330. godine. U ovom slučaju, međutim, on se zadržava samo u ravni astronomskih opservacija, bez uplitanja ovozemaljskih reperkusija koje je pomenuti fenomen mogao da ima po živote ljudi na zemlji. Trapezuntski hroničar Mihailo Panaret pominje dva pomračenja sunca 3. marta 1337. i 5. maja 1361. godine. NASTAVIĆE SE
Radivoj Radić: Strah u poznoj Vizantiji
