Izvor: Politika, 25.Nov.2006, 13:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Dželat četiri puta zamahnuo sekirom
U drugom otkrivenom biseru iz detinjstva srpske kinematografije, u filmu "Ulrih Celjski i Vladislav Hunjadi", obrađena je borba za vlast i zavera protiv despota Đurđa Brankovića
Taj dan, 16. jul 2003. godine, sigurno će ući u istoriju srpskog filma. Neće moći da se izbegne ni mesto događanja – Austrijski filmski arhiv u Laksenburgu, kraj Beča. Trijumfu višedecenijskog traganja za "Karađorđem", prvim srpskim igranim filmom, osim Radoslava Zelenovića, direktora Jugoslovenske >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << kinoteke, Aleksandra Erdeljanovića, upravnika Arhiva Kinoteke, Nikolasa Vostrija, istraživača austrijske Kinoteke, prisustvovao je i Mihajlo Kovač, u to vreme naš ambasador u Austriji.
Svi su, uzbuđeni, gledali kako Vostri na montažni sto stavlja rolnu filma "Život i dela besmrtnog vožda Karađorđa" iz 1911. godine, reditelja Čiča Ilije Stanojevića i snimatelja Luja de Berija. Već prvi kadrovi su nagovestili da je zaista reč o prvom srpskom igranom filmu kratko nazvanom "Karađorđe". Posle prikazivanja ovog filma na montažni sto su stavljene i ostale rolne. Tako su otkriveni još davno zagubljeni dokumentarni filmovi "Jedna seoska svadba", "Trke na Banjici", "Sahrana Milovana Milovanovića", "Letenje avijatičara Đovanija Vidmera na Banjici", "Kroz Južnu Srbiju", "Pogreb Nikolaja Hartviga"...
Više niko u tom trenutku nije znao kako da se raduje, jer je ushićenje ovim otkrićima starih filmova ispunilo um. Šta još poželeti? Maštali su godinama i decenijama da otkriju samo jedan metar filma "Karađorđe", kao dokaz o postojanju prvog srpskog igranog filma, a sada imaju rolnu sa gotovo 800 metara!
Seća se Aleksandar Erdeljanović kako su se uzbuđenja jedva stišavala i da se već razmišljalo o odlasku iz Laksenburga. Tada se dogodilo da ushićenja otkrićem potisne ona, u svima nama skrivena, dečja radoznalost i nezajažljivost. Kao kad detetu date više igračaka, a ono bi htelo još, još... A ono, šta je ono? Hoću ovo, hoću ono!
– Nešto mi nije dalo mira. Gledao sam u otvorene rolne sklonjene po strani i upitao Vostrija: da li ima možda još nekih srpskih igranih filmova za pregled? Ma, pusti, rekao mi je, tamo ima samo još neki neidentifikovani mađarski istorijski film. Vostri, odgovorio sam mu, pa ja sam ekspert i za ranu mađarsku kinematografiju, daj to ovamo da pogledamo – prenosi Erdeljanović atmosferu iz Austrijskog filmskog arhiva.
Tada je njemu i Zelenoviću opet zastao dah. Kadrovi mađarskog istorijskog filma su prikazivali Kalemegdansku tvrđavu, počeli su da se pojavljuju likovi poznatih glumaca Čiča Ilije Stanojevića i Dobrice Milutinovića. Šta je sad to?
– Trebalo je preživeti i tu novu radost, to veličanstveno otkriće. Pronašli smo još jedan filmski biser, takođe iz 1911. godine, film "Ulrih Celjski i Vladislav Hunjadi", iste autorske ekipe koja je realizovala i "Karađorđa". Ostali smo nemi pred još jednom, vaskrslom stranicom srpske filmske istorije – opisuje Aleksandar Erdeljanović ostvarenje davnašnjeg sna mnogih "kinotečana".
Hronološki gledano, "Ulrih Celjski i Vladislav Hunjadi" je prvi srpski igrani film, ali je premijerno prikazan tek 1. decembra 1911. godine. Zato se u filmskoj istoriografiji vodi kao drugi srpski igrani film, jer je na prvom mestu "Karađorđe" koji je prikazan nešto ranije, 23. oktobra iste godine.
Junak filma Ulrih je unuk bosanskog bana Kotromanića i pretendent na bosanski presto. On je sin Katarine Zrinski i zet despota Đurđa Brankovića. Vodio je dinastičke borbe, objašnjava Erdeljanović, sa Vladislavom Hunjadijem, koji je težio da proširi vlast na slovenske zemlje oko Save i Dunava. Priča iz davnina odgovarala je savremenim prilikama. Koliko je razumljivo što je junak prvog srpskog igranog filma vožd Srbije, toliko je isto razumljivo što se želelo da junak drugog filma bude gospodar južnoslovenskih zemalja, dodaje Aleksandar.
Film je snimljen na osnovu drame "Laslo Hunjadi" autora Lerinca Tota, iz 1839, kao i istoimene opere Ferenca Erkela iz 1844. godine, za koju je libreto napisao Beni Egreši. Zato je i radnja filma okrenuta mađarskoj nacionalno-romantičarskoj prošlosti. Grof Ulrih Celjski je taj koji organizuje zaveru za ubistvo braće Hunjadi, Vladislava i Matije, sinova Sibinjanin Janka (Janoša Hunjadija), glavnog zapovednika mađarske vojske. U filmu se, kao ključni element, pojavljuje zaplenjeno tajno pismo o zavereničkim namerama, upućeno despotu Đurđu Brankoviću, tastu Ulriha Celjskog. U razgovoru, oči u oči, Vladislav Hunjadi je razotkrio namere Ulriha Celjskog koji poteže mač na nenaoružanog protivnika. Braneći svog gospodara, Hunjadijevi ljudi ubijaju Celjskog. Ugarski kralj Ladislav Peti je žalio smrt svog ujaka Ulriha, ali je poštovao i junaštvo Janka Sibinjanina. Ipak, naredio je smaknuće njegovog sina, mladog i nevinog Vladislava, koga dželat, prema nastaloj legendi, udara sekirom i četvrti put i tako ubija. Po nepisanom viteškom pravilu, Vladislav je trebalo da bude oslobođen, jer je preživeo tri prethodna udarca sekirom.
Aleksandra Erdeljanovića je interesovalo još nešto: ko je taj Luj de Beri, čovek bez nacionalnog identiteta, nepoznatog dana i mesta rođenja, snimatelj svih prvih srpskih igranih i dokumentarnih filmova? Kako to da u francuskoj producentskoj kući "Braća Pate", koju je Svetozar Botorić angažovao da za njega počnu da snimaju filmove o događajima iz srpske istorije, nigde nema podataka o Luju de Beriju, iako su ga oni poslali u Beograd? Erdeljanović je pošao od vizitkarte Luja de Berija koja se čuva u Državnom arhivu Bosne i Hercegovine, gde je on 1909. godine snimao dokumentarne filmove. Idući tragom pisma poslatog iz Beča u BiH, Aleksandar je saznao da mu je pravo ime Luj Pitrolf de Beri i da je stanovao u bečkom hotelu "Habzburg". U Gradskom arhivu Beča posle je otkrio da je snimatelj Luj Pitrolf rođen u poznatoj banji Đula, u Mađarskoj, 23. oktobra 1879. godine, da je filmski snimatelj, neoženjen, da je u u Beču boravio 1910. godine i potom otputovao u Agram (Zagreb).
– Počeo sam da tragam za podacima o njemu po Evropi. Tako sam opet stigao do Budimpešte i Mađarskog nacionalnog arhiva. Upornošću i uz pomoć mađarskih kolega pronašao sam De Berijev izvod iz knjige rođenih katoličke crkve u Đuli. Tako sam otkrio pravo ime snimatelja Luja de Berija – Lajoš Zoltan Arpad Pitrolf. Nije bio rođen 23. već 13. oktobra 1879. godine – priča Aleksandar Erdeljanović o svom poslednjem otkriću vezanom za snimanje prvih srpskih igranih filmova.
Eto, ne moraju svi da putuju u daleke i egzotične zemlje u potrazi za avanturama i uzbuđenjima. Nekome, kao Aleksandru Saši Erdeljanoviću, dovoljno je bilo da bude istraživač Arhiva Kinoteke, da uz malo mašte i mnogo radoznalosti i upornosti, doživi vrhunska otkrića. A o onom drugom, o značaju tog otkrića, neka piše istorija srpskog filma.
Ferid Mujezinović
[objavljeno: 25.11.2006.]
