Izvor: Politika, 23.Jan.2010, 23:05 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Susreti civilizacija
Multikulturalizam kao projekat, nekritički predimenzioniran u našim sredinama, pokazao se nedovoljnim na potencijalno konfliktnim prostorima
Istorija kulture i civilizacije jedna je od najširih i najtežih tema za istraživanje. Prožimanja različitih tradicija i kultura naroda, nastajanje one božanske iskre koja vodi civilizaciju napred, toliko su brojna i posebna, da se retko koji naučnik odlučuje na napor da krene u njihovo osvetljavanje. Srpska kultura ima takvu knjigu: >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << „Istorija kulture i civilizacije” istoričara Slobodana Brankovića, prva knjiga ove vrste na našim prostorima, doživela je za četiri godine već peto izdanje, a svako od njih je dopunjeno i uvek oslonjeno na najnovija istraživanja.
Sada se „Istorija kulture i civilizacije”nalazi i u elektronskom obliku a autor dodaje već nove podatke, a u štampanom objavio ga je Megatrend univerzitetu Beogradu, na kojem je Slobodan Branković redovni profesor Fakulteta za kulturu i medije.Naš sagovornik je napisao još i: „Nezavisnost slobodoljubivih” (dva izdanja), „Aleksinac – grad mira” (dva izdanja i dokumentarni film u saradnji sa S. Karanovićem, i istoimena izložba, predstavljena u Beogradu, Minhenu, Beču, Frankfurtu)... U pripremi za štampu je rukopis „Svet i evropska Srbija 1875-1878”, kao sinteza rezultata istraživanja u okviru istoimenog projekta.
Koji vam je model istraživanja bliži, Brodelov ili Hantingtonov? Istorije kao celine ili sinteze civilizacije?
Fernan Brodel je jedno od najvećih imena istoriografije XX veka. Kao što se Tukidid označava „ocem istorije”, Brodel slovi kao „otac istorije civilizacije” i intelektualna zvezda „Anala”. U teorijskom i metodološkom pogledu zastupao je gledište o proučavanju celine istorije, proširenju predmeta istraživanja („totalna i kulturna istorija”), metodološkom pluralizmu, ukrštanju teorija i metoda društvenih nauka i disciplina. Kako obuhvatiti civilizaciju kao celinu tokom istraživanja i proučavanja, ako ne interdisciplinarnim pristupom. Brodelov trezor uma inspiriše, ne sukobe, nego dijalog civilizacija. Akademik Sima Ćirković, nazivan za života i „srpski Brodel”, upućivao je u tom duhu na susrete civilizacija.
Semjuel Hantington, nedavno preminuli ugledni harvardski profesor, autor impresivnog broja značajnih radova, najpoznatiji je po delu „Sukob civilizacija i preoblikovanje svetskog poretka”. Neprijateljstva u svetu prepoznaju se i objašnjavaju jednostavno i kao sukob civilizacija. Do sinteze, Hantington je došao tako što je kritički analizirao obimnu literaturu najznačajnijih pisaca o civilizacijama tokom istorije. Između najplodnijih autora, istaknuto mesto zauzeo je Brodel. Rezultati komparativne analize i uporednog proučavanja su temelj na kojem je Hantington zasnovao svoju znamenitu sintezu o civilizacijama. On, u suštini, obogaćuje Brodelov model istraživanja novim domašajima u tumačenjima civilizacija. Stvaralački plodonosno je kombinovati, u potrazi za sopstvenim modalitetima.
Šta je ono glavno što ugrožava multikulturalizam?
Multikulturalizam kao projekat, nekritički predimenzioniran u našim sredinama, pokazao se nedovoljnim na potencijalno konfliktnim prostorima. Podvojenost među pripadnicima različitih civilizacija na zajedničkom urbanom prostoru u svakodnevnom životu nosi rizik sukoba, sa nesagledivim posledicama, bez obzira na prividan mir. Potisnuti koreni identiteta mogu da budu izvor neočekivanih sukoba u sredinama sa mešovitim življem. Među samoubicama-bombašima našli su se obrazovani i imućni pojedinci, koji su se osetili nepravedno obezličenim, otuđenim i izgubljenim u sredinama udaljenim od zavičaja svojih davnašnjih ropskih predaka. U duši su osetili nostalgiju za korenom identiteta, kultom predaka, kao u slučaju pripadnika azijskih civilizacija na britanskom tlu.
A koju bi osnovu trebalo da ima interkulturalizam?
Interkulturalizam orijentiše na interaktivan odnos između pripadnika različitih civilizacija u mešovitim sredinama. Nije dovoljna samo koegzistencija, održavanje makar i krhkog mira, nego istinski suživot pripadnika „većine i manjine”. Interkulturalizam pretpostavlja razrešavanje životnih problema u svakodnevnim interaktivnim odnosima ljudi, a ne njihovo odlaganje s nadom da će „vreme učiniti svoje”, niti rešavanje spolja ili diktiranim spoljnim uticajima sa vrhova hijerarhizovanih struktura moći.
Šta je prosvetiteljstvo donelo svetu? A šta mu je oduzelo?
Prosvetiteljstvo je donelo svetu prosvećenost, a oduzelo mu je mrak i misticizam iz srednjovekovne noći koja se, nakon Starorimske civilizacije, spuštala na Evropu antičkog duha i nasleđa.
Kako danas treba pisati istoriju?
Fascinacija je postala neophodna za senzacije kojima se pojedini publicisti oglašavaju u odgonetanju zagonetki istorije iz minulih vremena. To prolazi na tržištu. Za opsežna naučna dela potrebni su eminentni kritičari i čitaoci koji se, pogotovo oni mlađih godina, okreću fantastici i imaginarnom, „kratkoj formi” u uslovima sve ubrzanijeg svakodnevnog života.
Kritika i rasprave koje se vode ukazuju na nedopustive razlike, sumnjive dokaze, tako da više ne važi „prepustimo nerešive probleme istoriji”. Postmodernisti idu tako daleko da negiraju nauku o istoriji. Poricanje ostvarenja velikih dela prosvetiteljstva i ruganje razumu mogu da okrenu čovečanstvo u opasnu proizvoljnost. Glasovi J. Habermasa, J. Koke... ukazuju da bi se odricanjem od razuma zaronilo u manipulacije čiji bi ishod bio nihilizam.
Ričard Evans je napisao knjigu „Odbrana istorije”, koja se može čitati i kao odbrana od relativizma i skepticizma u istoriografiji. Nema zamene za Rankeovu normu pisati istoriju onako kako je uistinu bilo. Naučno korektna rekonstrukcija, zasnovana na relevantnim izvorima i njihovoj kritici osnova je za sinteze, uopštavanja, tumačenja, promišljanja i za druge discipline. Interdisciplinarni pristup i otvaranje novih naučnoistraživačkih polja mikroistorije, istorije predstava, studija roda... primeri su plodonosnih stvaralačkih tendencija u večnoj potrazi za istinom, makar samo u približavanju izmičućoj istini. Pojave su istorične, pa otuda njihove istorijate pišu i oni koji u mnogo čemu samo na rečima vide „višak istorije”. Preispitivanja (istorije) rezultata nauke o istoriji podrazumevaju se u teorijskom, metodološkom i praktičnom naporu ispunjenja naučnih ciljeva istraživanja. To nije revizija. Na primeru večne teme srpske istoriografije novijeg doba o partizanima i četnicima uočava se redukovani postupak pozivanja na (istrgnute) izvore koji odgovaraju unapred „proglašenoj istini”. Istraživač tako postaje akter davno završenog događaja koji, iznova, započinje na duhovnom planu, izgovarajući se da istorija nema kraja.
Anđelka Cvijić
[objavljeno: 24/01/2010]
