Izvor: Politika, 23.Feb.2008, 13:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Zemlja prepuna svetinja
Srpski pravoslavni narod je od 12. do 20. veka na Kosovu i Metohiji podigao 1.300 crkava i manastira. – Na listi svetske baštine četiri bisera: Visoki Dečani, Gračanica, Bogorodica Ljeviška i Pećka patrijaršija
„Mi Srbi smo ovde ono što predstavljaju naše svetinje”, ovako je patrijarh Pavle dočekao generale NATO-a 18. juna 1999. godine u manastiru Gračanica. Ponavljao je to više puta, ali njegove reči očigledno nisu doprle do ušiju svetskih moćnika. >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << Kako inače objasniti da tako moćna vojna sila koja je u srpsku južnu pokrajinu došla da navodno zaštiti ugrožena ljudska prava i očuva multikulturalnost i višeetničnost nije mogla da spreči pred očima celog sveta bestijalno rušenje srpskih crkava i manastira.
A bilans uništavanja srpske kulturne i verske baštine je porazan. Najveći broj ovih svetinja preživeo je pet vekova turskog ropstva, Prvi i Drugi svetski rat, ali ne dolazak međunarodnih mirotvoraca. Od ulaska trupa NATO-a 1999. godine na Kosmet pa do 2003. godine spaljeno je, porušeno, oskrnavljeno i demolirano 112 crkava i manastira. I tu se nije stalo. Samo u dva dana 17. i 18. marta 2004. godine uništeno je još 36 pravoslavnih svetinja. Spaljena je i širom sveta poznata Bogorodica Ljeviška, manastiri Zočište, Devič i mnoge druge crkve. Samo odvažnošću i prisebnošću pojedinih jedinica Kfora sprečen je napad na zadužbinu kralja Milutina Gračanicu.
Kosovo i Metohija nije mit, kako zapadnoevropski i američki racionalisti tvrde često prebacujući Srbiji kako živi u prošlosti. Na toj mučeničkoj zemlji, kako piše vladika Atanasije (Jevtić), stotinu kilometara unakrst „srpski pravoslavni narod i njegova crkva imaju 1.300 crkava i manastira od 12. do 20. veka, podizanih i obnavljanih u kontinuitetu punih osam vekova, bilo u slobodi, bilo u ropstvu”.
U zvaničnom dokumentu „Memorandum o Kosovu i Metohiji Svetog arhijerejskog sabora SPC” iz 2003. godine se konstatuje kako je bestidna laž Albanaca koji tvrde da ruše samo „nove crkve podignute za poslednjih 10 godina pod Miloševićem”. Među spaljenim svetinjama u toku prve četiri godine okupacije, nalazi se osam manastira iz 13. i 14. veka, 30 crkava građenih u periodu od 13. do 16. veka, 20 crkava iz 17. veka i 19. veka, 10 crkava iz 20. veka. Porušeno je samo desetak novijih crkava od kojih je u stvari većina prezidana ili obnovljena na starijim temeljima nekadašnjih bogomolja.
Radeći na karti „Srpska duhovna baština na Kosovu i Metohiji” pažljivim višegodišnjim istraživanjem i upoređivanjem različitih istorijskih izvora Ljubiša Gvoić je utvrdio zbog čega je Kosovo i Metohija duša i srce našeg naroda i zašto Srbija ima „tapiju” na ovaj deo svoje teritorije. Gvoić je u južnoj srpskoj pokrajini pronašao 1.996 srpskih toponima, od čega 1.181 crkva i crkvišta, 115 manastira i manastirišta, 48 isposnica, osam spomen-kapela i spomen-kosturnica što je ukupno 1.352 zdanja koja pripadaju Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Ovom spisku, koji kako ističe Gvoić, nije konačan, treba dodati i 534 stara srpska groblja, ostatke 96 tvrđava, starih gradina i trgovišta i ostatke 14 dvoraca srednjovekovne srpske vlastele. Ovaj kartograf objašnjava da se na Kosovu i Metohiji bukvalno na svaka dva do tri kilometra može naići na beleg koji označava viševekovno prisustvo srpskog naroda na ovoj teritoriji.
Značaj kosovskometohijskih svetinja od kojih su neke i na listi Uneska (Dečani, Gračanica, Bogorodica Ljeviška i Pećka patrijaršija) uviđaju i drugi. Patrijarh ruski Aleksije je drugog dana NATO bombardovanja uputio pismo patrijarhu Pavlu u kojem se kaže: „Za pravoslavne Srbe nije samo geografski pojam i objekat na karti, nego – Svetinja otačka; zemlja sa po njoj rasutim drevnim hramovima i manastirima pravoslavnim, koji imaju neprolazno duhovno i kulturno značenje”.
Od kada su Srbi u 9. veku primili krštenje i upisali se u istoriju hrišćanske civilizacije razvijali su bogougodnu tradiciju zadužbinarstva. Podizali su hramove da se u njima kako kažu „poje Liturgija ovog i onog bezvremenog sveta”. Najveći broj pravoslavnih svetinja nalazio se oko Prizrena, Peći, Istoka, Kline, Čičavice, Novog brda i Kosovskog Pomoravlja. Samo na području Čičavice koja se naziva i „Srpska Sveta Gora” turski popisi iz 1526. i 1545. godine upisali su ukupno 52 manastira, od toga je do danas utvrđeno samo 36 crkvišta. U Prizrenu, sedištu Eparhije raško-prizrenske i kosovskometohijske gde su zapalili i širom sveta poznatu Bogorodicu Ljevišku, ima 26 crkava od kojih je do dolaska NATO-a polovina bila u bogoslužbenoj upotrebi. Na malom prostoru Velike Hoče i danas postoji 12 srednjovekovnih crkava, a u sedam se bogosluži.
Ključ opstanka Srba na Kosovu i Metohiji u poslednjih devet godina je u rukama SPC i njene raško-prizrenske eparhije, čije je sedište privremeno iz Prizrena gde je spaljen vladičanski dvor premešteno u manastir Gračanicu. U 11 muških i pet ženskih manastira ove eparhije danas se Bogu moli 173 monaha i monahinja koji zajedno sa 42 parohijska sveštenika hrabro odolevaju neviđenim pritiscima i na najbolji način svedoče da je Kosovo bilo, jeste i biće Srbija.
Milenko Pešić
------------------------------------------------------
Deo kulturne baštine Evrope
„Kosovo i Metohija južna pokrajina Srbije, po spomenicima kulture pripada bogatim regijama Evrope. Kulturna baština na Kosovu, posebno ona iz srednjeg veka, predstavlja, prema opštem priznanju, integrali deo kulturne baštine Evrope”, piše Branislav Krstić na početku knjige „Spasavanje kulturne baštine Srbije i Evrope na Kosovu i Metohiji”, u izdanju Koordinacionog centra za Kosmet .
Ktitori i osnivači manastira na Kosovu i Metohiji bili su srpski vladari i članovi njihovih porodica, potom srpska vlastela, crkveni velikodostojnici, odnosno sveštenstvo i narod. Jedan od najvećih srpskih zadužbinara je kralj Milutin (1281 – 1321) koji je podigao više od 40 manastira, među kojima i Bogorodicu Ljevišku, Banjsku i Gračanicu.
Slobodan Mileusnić u knjizi „Svetinje Kosova i Metohije” naglašava da se kroz arhitektonske forme manastirskih hramova, konaka i ostalih manastirskih zdanja može pratiti razvoj srpskog i balkanskog crkvenog graditeljstva od vizantijskog nasleđa, preko raške i moravske graditeljske škole do današnjih dana. Freskoslikarstvo u Bogorodici Ljeviškoj, Pećkoj patrijaršiji, Gračanici i Dečanima već u vreme svog nastanka predstavljalo je visoki umetnički domet u Evropi.
Čuveni francuski intelektualac Andre Malro je visoko cenio naše freske. „Biće dobro, ako stignem da za ’Metamorfozu Bogova’ obradim bolje vaš srednji vek. Zidno slikarstvo u Srbiji 13. veka velika je numera srednjovekovne umetnosti”, rekao je Malro u razgovoru sa Živoradom Stojkovićem.
M. S. P.
[objavljeno: 24.02.2008.]
