Izvor: RTS, 19.Mar.2015, 16:28 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Neka druga Kina
Politika ograničenja broja dece u Kini uticala je na sve – od života ljudi do ekonomije, sistema socijalne zaštite, kriminala i emigracije. Kinesko društvo je pretrpelo fascinantne i korenite promene.
U novembru 2013, Centralni komitet KP Kine doneo je odluku o ublažavanju politike za ograničenje broja dece, pa sada roditelji koji su i sami bili jedinci mogu da imaju dvoje dece.
Primena >> Pročitaj celu vest na sajtu RTS << odluke počela je već u januaru 2014. Sada se sprovodi već u 29 provincija od 31 provincije u zemlji.
Međutim, u 2014. godini samo jedan milion kineskih parova, umesto očekivana dva miliona, odlučilo se da iskoristi novo dobijeno pravo i prijavi za dozvolu da rodi drugo dete. Razlog za to je, paradoksalno, bogaćenje kineskog društva i promena društvenih vrednosti i uslova koji ga prate.
U protekle dve decenije, u Kini je nekoliko stotina miliona siromašnih ostvarilo status srednje klase, a broj milijardera i milionera povećao se nekoliko hiljada puta. Međutim, ekonomski rast i bogaćenje prate i rast troškova života i veću potrebu za ulaganje u obrazovanje dece. Zato sada kineski parovi sami odlučuju da imaju manje dece, ali da više ulažu u kvalitet njihovog obrazovanja, što za mališane konkretno znači puno časova iz stranih jezika ili muzike, dopunsku nastavu, a poslednjih godina sve češće i studiranje u inostranstvu.
Ublažavanje mera za ograničenje rasta broja stanovnika praktično znači više slobode u donošenju odluka o potomstvu za stanovništvo u urbanim sredinama, jer je seosko stanovništvo i ranije moglo da ima više od jednog deteta. Na selu roditeljima je bilo ostavljeno pravo da, zbog fizički teškog rada na poljima i nasleđivanja zemlje, imaju drugo dete, ako im je prvo bilo ženskog pola, ili se rodilo sa deformacijama.
Takođe, etničke manjine imale su pravo da imaju dvoje dece u gradovima, odnosno troje, pa i četvoro, ako žive na selu.
Treba reći da je i pre zvanične odluke partijskog vrha 2013, u prvoj deceniji ovog veka u mnogim provincijama postojao elastičniji tretman kada je u pitanju rođenje drugog deteta, upravo zbog činjenice da se nakon tri decenije sprovođenja mera za smanjivanje nataliteta, javila situacija gde, u mnogim porodicama, jedan zaposleni mora da izdržava više starih ili bolesnih članova porodice.
Manje dece i mladih znači proporcionalno veću zastupljenost starih osoba u populaciji, a starenje čitave populacije ozbiljno pogađa i državnu kasu kroz opterećenje penzionog fonda i rast medicinskih troškova. Zato su poslednjih godina vlasti u Kini sve više svesne činjenice da pad nataliteta više ne donosi samo pozitivne ekonomske efekte, već naprotiv, postaje omča koja se steže oko sistema socijalne zaštite.
Život pod pretnjom kazne
Mere koje direktno predviđaju ograničenje broja dece donesene su krajem sedamdesetih i počele su da se sprovode 1980, ali je, zapravo, već početkom sedamdesetih definisan program koji je stanovništvu nalagao da kasnije stupa u brak i rađa decu sa većim vremenskim razmakom. U to vreme, vodeći svetski stručnjaci upozoravali su na opasnost od demografske eksplozije, naročito u Aziji, gde su u mnogo zemalja, uključujući tu i Kinu, majke prosečno imale po petoro ili šestoro dece.
Za one koji bi se oglušili o ovu državnu politiku za ograničenje rasta populacije bile su predviđene kaznene mere kao što su gubitak pojedinih privilegija ili novčane kazne, ali je uobičajena praksa bila i da se prekršiocima zakona onemogući napredak na poslu ili da se isključe iz partije.
Obično, dok su zdravstvena nega i školovanje bili besplatni za prvo dete, za drugo ili treće roditelji bi morali da sami snose sve troškove. Novčane kazne rasle sa standardom života i danas uglavnom iznose od nekoliko hiljada do nekoliko desetina hiljada evra, u zavisnosti od toga koje dete po redu je rođeno i koliki su prihodi porodice.
U nemalom broju slučajeva, roditelji su svesno odlučivali da imaju više dece uprkos postojanju drakonskih novčanih kazni. Najveća kazna ikada plaćena iznosila je čitavih 1.320.000 evra. Toliko novca u državnu kasu je u februaru prošle godine položio čuveni režiser Džang Jimou iz istorijskog grada Hsi An u provinciji Šansi, koji sa četiri različite žene ima čak sedmoro dece.
Džang, osvajač mnoštva nagrada na prestižnim filmskim festivalima u Veneciji, Kanu i Berlinu, poznat je i po tome što je režirao ceremoniju otvaranja Olimpijskih igara u Pekingu 2008. godine. On veruje u tradicionalne kineske vrednosti po kojima imati mnogo dece znači mnogo sreće i prosperiteta u životu, pa nije žalio novca da bi ostvario svoj ideal porodice i življenja.
Argumenti za ograničavanje rasta populacije i protiv toga
Demografi procenjuju da je državna politika od početka sedamdesetih na ovamo sprečila između 200 i 400 miliona rođenja u Kini, što je u celini olakšalo funkcionisanje zdravstvenog sistema i doprinelo unapređenju reproduktivnog zdravlja majki, te snizilo stopu smrtnosti novorođenčadi.
Kineska populacija porasla je sa 695 miliona u 1961. na 1,4 milijarde u 2010, pa se veruje da su mere za ograničenje broja dece odigrale važnu ulogu u ublažavanju problema kao što su prenaseljenost, epidemije, nehigijenska naselja i divlje deponije smeća, te znatno umanjile opterećenje na prirodne i društvene resurse.
Smanjenje broja potomaka oslobodilo je i kapital roditelja za ulaganje u sopstveno obrazovanje i biznis, i tako znatno doprinelo i ekonomskom rastu zemlje.
Ova demografska strategija je pak dovela do masovne sterilizacije žena nakon rođenja prvog deteta i prisilnih abortusa, od kojih su mnogi vršeni i u poodmakloj trudnoći. U pojedinim regijama, državni činovnici iz Službe za planiranje porodice koji obilaze domove u potrazi za nelegalnom decom, ne samo što su naplaćivali kazne, već su slali u pritvor članove porodice žena koje su rodile više od jednog deteta kako bi ih prisilili da pristanu na sterilizaciju.
Jedan broj majki je svoje drugo, nelegalno dete, a ponekad i prvo dete, ako je ženskog pola a roditelji su želeli sina, davao na usvajanje ili prosto napuštao, pa se u zemlji osetno povećao i broj dece koji živi u sirotištima.
Smatra se da je psihički i ekonomski pritisak na stanovništvo da ima samo jedno dete, pored abortusa i broja siročadi, podigao i stopu infaticida, te doveo do znatnog poremećaja u proporciji između polova, budući da su roditelji u Kini proteklih decenija više želeli mušku decu. Naime, u uslovima kada mogu da imaju samo jedno dete, mnogi kineski roditelji odlučili su da to bude sin, a taj tradicionalni izbor doveo je do vrtoglavog rasta u broju selektivnih abortusa u kojima su decenijama odbacivani fetusi ženskog pola.
Ta dugogodišnja praksa, protiv koje se sada sprovode državne reklamne kampanje, znatno je narušila prirodni proporcionalni odnos muške i ženske populacije u najmnogoljudnijoj zemlji sveta, tako da se u Kini u poslednjih deceniju i po rađa 117 muškaraca na svakih 100 žena, dok se u prirodnim uslovima taj broj obično kreće između 103 i 107 muškaraca na 100 žena.
To praktično znači da će do 2020. godine u Kini biti oko 25, a prema nekim procenama i čitavih 30 miliona muškaraca u dobi za brak, koji neće moći da u sopstvenoj zemlji nađu životnu saputnicu. Oni uglavnom žive na selu, gde se zbog nedostatka žena i velikih materijalnih zahteva koje danas kineske neveste postavljaju svojim eventualnim bračnim partnerima, sada mnogo cene mlade poreklom iz Vijetnama, koje važe za vredne žene koje ne zahtevaju ogromni miraz a dovoljno razumeju kineske vrednosti i način života.
Prema istraživanju novinara Fenghuang njuza, u 2013. godini kineske mladoženje su plaćale miraz u iznosu od 80 do 180 hiljada evra. Sa druge strane, u Vijetnamu, po popisu iz 2009. godine, proporcionalno ima više žena nego muškaraca, a ta država ima i manji standard života od Kine, pa su žene iz unutrašnjosti Vijetnama zahvalne za priliku da život nastave u najmnogoljudnijoj zemlji sveta.
Takođe, politika ograničenja broja potomstva bila je jedna od osnovnih motiva za mnoge Kineze da napuste svoju zemlju i bolji život potraže u inostranstvu. Ona je prouzrokovala i niz drugih, neobičnih društvenih fenomena koji su vezani za prikrivanje rođene nelegalne dece, te za izbegavanje propisa o ograničenju broja potomstva. Ljudi na položajima u državnim organima i bogatiji pojedinci svesno su se oglušivali o pravila i, koristeći svoj uticaj i novac, prikrivali pravi broj dece.
Jedan od popularnih načina da se izbegnu propisi bio je odlazak trudnica na porođaj u Hongkong, gde ne važi zakon kojim se ograničava broj dece. Poslednjih godina, paralelno sa rastom standarda, popularna destinacija za trudne kineskinje su Sjedinjene Američke Države, gde dete samim rođenjem na američkoj teritoriji automatski dobija državljanstvo te zemlje.
Nagli pad nataliteta sada već prouzrokuje i problem staranja o bolesnim i slabo pokretnim roditeljima, babama i dedama, jer jedan unuk ili unuka mora da pomaže nekoliko starijih članova svoje porodice. Smanjenje broja mladih počinje da opterećuje i zdravstveni i penzioni sistem, jer procenat radno angažovanog stanovništva koje uplaćuje doprinose pada u odnosu na procenat izdržavanog stanovništva koje prima uplate iz državnih fondova.
Preispitivanje toga šta su porodica i dobar moral
Mere za obuzdavanje rasta populacije ostavile su veliki trag i u psihološkom i moralnom smislu. Mnogi novinari i birokrate upozoravaju na karakterne crte jedinaca, koji su, prema njihovom mišljenju, manje društveni i manje sposobni za samostalno snalaženje u životu, kao i na navodni moralni pad u društvu do kojeg dolazi kada odraste čitava generacija razmažene dece.
Naime, u Kini koja vekovima tradicionalno naglašava žrtvu pojedinca za roditelje i, uopšte, porodicu i gde sve donedavno nije bilo lako naći osobu koja nema braću i sestre, iznenadna pojava miliona jedinaca krajem prošlog veka prouzrokovala je jednu vrstu društvenog potresa sa puno preispitivanja o tome kakva treba da bude porodica budućnosti i šta će se desiti sa tradicionalnim vrednostima.
Poslednjih godina, brojne su javne debate i napisi u medijima koji jedince opisuju kao sebične i neuviđavne, te ih ironično nazivaju "mali carevi". Primetna je i zavist koju starije generacije, odrasle u siromaštvu u velikim porodicama, osećaju prema mladim jedincima koji u danas bogatoj Kini teško zarađeni roditeljski novac troše na skupe automobile, raskošne svadbe, putovanja i studije u inostranstvu.
Ipak, interesantno je da je, uprkos svemu, istraživanje javnog mnjenja koje je u Kini pre nekoliko godina sproveo američki centar "Pju", pokazalo da čak 76 odsto kineskog stanovništa podržava politiku ograničenja broja dece.
Da li je sva muka bila izlišna?
Pojedini demografi danas, međutim, tvrde da politika ograničenja broja dece od osamdesetih nadalje, koja je prouzrokovala puno patnje, zapravo nije ni bila potrebna. Oni tvrde da je već tokom sedamdesetih godina, za vreme sprovođenja mera za ohrabrivanje kasnijeg stupanja u brak i rađanje dece sa razmakom od tri do četiri godine, u Kini prepolovljen natalitet.
Takođe, veće učešće žena u visokom obrazovanju i na tržištu rada od devedestih na ovamo su, sami po sebi, prirodno dalje oborili natalitet, pošto žene koje pohađaju univerzitet i rade u firmama kasnije stupaju u bračnu zajednicu i imaju manje dece od žena nižeg obrazovanja, koje su domaćice ili rade na njivi.
Drugi, međutim, smatraju da je efekat državnih mera ipak bio osetan i važan i tvrde da je Kina svoj ekonomski prosperitet i tehnološki razvoj poslednjih decenija ostvarila upravo zahvaljujući toj politici, jer je ograničenjem rasta populacije sačuvala političku i društvenu stabilnost i stvorila uslove za akumulaciju početnog kapitala za brojne male preduzetničke projekte.
I dok obe strane imaju argumente za svoj stav, sigurno je to da je Kina danas potpuno drugačija zemlja od one u vreme kada su mere za usporavanje rasta populacije uvedene.
