Izvor: Politika, 11.Sep.2006, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Moćnici prošlosti
Iako više nije mnogobrojna, zajednica Jevreja u Egiptu ostavila je dubok trag u razvoju industrije i kulture te najmnogoljudnije arapske zemlje
Od našeg stalnog dopisnika
Kairo, septembra – Ni najnoviji, tek završeni, libansko-izraelski rat nije ugrozio saradnju Egipta i jevrejske države. Ovih dana štampa špekuliše o tesnoj saradnji egipatskih i izraelskih obaveštajaca na oslobađanju izraelskog vojnika Gilada Šalita, koga su 25. juna >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << oteli militantni hamasovci, što je pokrenulo lavinu sukoba izraelske vojske i Palestinaca. Uprkos žučnim napadima u kairskoj štampi, odnosi dveju država su dobri. Incidenata, istini za volju, ima. Tako je, podlegavši antiizraelskoj oštroj retorici u javnosti najmnogoljudnije arapske zemlje sa 73 miliona stanovnika, nedavno, jedna trbušna plesačica u poznatom noćnom lokalu napravila mali skandal, odbivši da igra u prisustvu izraelskog ambasadora u Kairu. Pa ipak, postoje trgovinski i drugi bilateralni sporazumi koji se poštuju i sprovode.
Promenljiva sreća
Jevreji su u Egiptu prisutni od davnina, sa promenljivom srećom. Smatra se, štaviše, da je to najstarija jevrejska zajednica na svetu. Nekada su im vladari bili naklonjeni, te su uživali plodove verske tolerancije. Nekada su bili proganjani, ali su na obalama Nila kroz vekove imali bitnu ulogu, posebno u domenu finansija. Danas je Egipat jedna od dve arapske zemlje – pored Jordana – koja ima diplomatske odnose sa Izraelom, i prva u regionu koja je potpisala mirovni sporazum sa jevrejskom državom 1979. godine.
Iako su tragovi postojanja jevrejskih zajednica zabeleženi pre nekoliko milenijuma, još u faraonsko doba, pravi procvat nastaje početkom 20. veka, za vreme vladavine Britanaca i egipatskog kralja Fuada. Jevreji su igrali zapaženu ulogu u ekonomiji i kulturi, a njihov broj je dostigao 100.000 u vreme velikih pogroma u istočnoj Evropi. Tada je Egipat imao nešto više od devet miliona stanovnika.
Nakon stvaranja države Izraela, 1948. godine, situacija se drastično menja, a domaće stanovništvo postaje sumnjičavo prema svojim sugrađanima jevrejske vere. Godine 1956. Egipat proteruje blizu 25.000 Jevreja, a njihova imovina biva konfiskovana. Egzodus je nastavljen, te je jevrejska zajednica u Egiptu takoreći nestala. Krajem iste godine u Izrael je otišlo 35.000, u Brazil 15.000, Francusku 10.000, Ameriku i Argentinu po 9.000 Jevreja.
Karmen Vajnštajn je predsednica nevelike jevrejske zajednice u Egiptu koja trenutno broji oko 150 duša. Studije je završila na prestižnom Kairskom univerzitetu 1954. godine, a magistarsku titulu stekla je na Američkom univerzitetu u Kairu 1972. Rođena u elitnom delu egipatske prestonice, Heliopolisu, ona se trudi da očuva tradiciju i istoriju svog naroda na ovom tlu. Za dnevnik "Edžipšen gazet" Karmen otkriva deo arhive o značajnim Jevrejima koji su obogatili inače prebogatu istoriju Egipta.
"Egipatski Jevreji sastoje se od tri zajednice: aškenaza, koji su stigli iz istočne Evrope, sefarda – orijentalnih Jevreja – i karaita, koji čine manjinu unutar judaizma. Istoričari beleže njihovo prisustvo u Egiptu od vremena arapskog osvajanja 640. godine n. e.", objašnjava gospođa Vajnštajn.
Značajni političari
U vremenima koja su obeležavala socijalnu, političku i versku raznolikost države na Nilu, egipatski Jevreji dali su veliki doprinos umetnosti, posebno filmskoj i muzičkoj industriji. Jakob Sanua, koga su zvali i Molijer Orijenta (živeo za vreme vladavine Kediva Ismaila 1863–1879), postavio je temelje egipatskog pozorišta u drugoj polovini 19. veka. Veliki broj Jevreja je zaslužan za procvat egipatske filmske produkcije. Zaki Mordehaj bio je poznati kompozitor, pevač i pisac tekstova, njegova ćerka Lejla bila je čuvena glumica i pevačica, a njen brat Moris, poznatiji kao Munir, dao je ogroman doprinos arapskoj muzici, kao kompozitor... to su samo članovi jedne porodice, objašnjava Karmen. Ona dodaje: "Nezaboravan je doprinos Togoa Mizrahija, producenta i režisera, koji je egipatsku pevačicu Um Kaltum proslavio širom arapskog sveta, podvlači predsednica jevrejske zajednice u Egiptu.
Najveći broj Jevreja živeo je u Kairu i Aleksandriji. Oni su uglavnom bili zlatari, bankari, inženjeri, lekari, trgovci, zanatlije, pa i političari. Tako supruga Butrosa Galija, bivšeg generalnog sekretara UN, Lea, potiče iz čuvene jevrejske porodice industrijalaca iz Aleksandrije. Iako je prošlo mnogo godina od kada su Jevreji napustili Kairo, u centru grada još se mogu videti radnje sa natpisima poznatih jevrejskih trgovaca: Sirkuel, Hano, Ben Zion, Gategno, Ades, Pontremoli i nekada čuvenog lanca robnih kuća Omar efendi.
Bilo je i značajnih jevrejskih političara. Feliks Benzakajn je bio poslanik u parlamentu u četrdesetim godinama minulog veka. Josef Katui Paša bio je ministar finansija u vladi Saada Zaglula 1924. godine. Katui Paša bio je najviđeniji jevrejski političar u egipatskoj modernoj istoriji. On je bio član egipatske nacionalne delegacije u Londonu kada se sa Britancima pregovaralo o nezavisnosti Egipta.
Karmen, koja sebe smatra Egipćankom, napominje da o milenijumskom prisustvu jevrejske zajednice na ovim prostorima svedoče i brojne sinagoge. U Kairu ih je ostalo 12, koje su proglašene kulturnim spomenicima od strane Vrhovnog saveta za antikvitete. "Ben Ezra je najstarija sinagoga u Egiptu, ali i u svetu. Sagrađena je 350. godine p. n. e., tačno na mestu gde je faraonova kćer spasla iz Nila malog Mojsija u kolevci", kaže Karmen. Međutim, jevrejska zajednica u Egiptu je stara i polako nestaje. Poslednje jevrejsko venčanje obavljeno je 1984. godine.
Veoma blizu sinagoge Ben Ezra, u starom Kairu, nalaze se i džamija Amr Ibn al As i koptska crkva Abu Serga – što govori o toleranciji i poštovanju sve tri monoteističke religije na ovim prostorima.
Lea Vasiljević
[objavljeno: 11.09.2006.]
