Izvor: Politika, 27.Jan.2009, 23:37 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Novi Sad kao sedam Preševa
Dok je u Vojvodini samo Mali Iđoš nerazvijena opština, jug Srbije je godinama kompaktno siromašno područje
Vojvođani su se nedavno baš najedili na Mlađana Dinkića kad je nemačkoj kompaniji „Leoni” predočio da Vojvodina i Beograd nisu jedine srpske investicione destinacije i da im ukoliko se odluče za ulaganja u nerazvijene krajeve sleduju veći državni podsticaji od ustaljenih tri do pet hiljada evra po novozaposlenom radniku.
„Leoni” >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << je, bez obzira što je Vojvodina objektivno najpoželjnija destinacija za investitore, ipak procenio da mu se više isplati da osam miliona evra potroši u pokretanje proizvodnje kablova namenjenih automobilskom gigantu BMW nešto južnije, najverovatnije u Prokuplju. A ministar Dinkić? On je učinio ono što bi i svaki ministar zadužen za regionalni razvoj. Utoliko pre što je Srbija zemlja najvećih regionalnih raskola, ne samo na Balkanu nego i u Evropi. Prema nedavno završenim merenjima Republičkog zavoda za razvoj, najnerazvijenija opština Preševo sedam puta je siromašnija od (uslovno rečeno) najbogatijeg Novog Sada, a razvojne šanse Jablaničkog okruga tri puta su manje od Beograda.
Jaz između juga i severa, metropole i provincije, regionalnih i opštinskih centara, najnerazvijenijih i najrazvijenijih opština, varoši i sela u Srbiji, stvaran decenijama prošlog veka, dodatno su produbile tranzicione godine. Razlika između najnerazvijenije i najrazvijenije opštine 2000. godine bila je 19 puta, naredne godine se povećala na 20, sledeće opala na 15, da bi u 2003. narasla na 21,8, a u 2004. na čak 26 puta. Onda se raskol, bar statistički, smanjivao: razlike su prvo svedene na 15 i na sedam puta u 2007.
Ispostavilo se, međutim, da smanjivanje jaza nije rezultat istinskog poboljšanja u regionalnoj slici Srbije, već promene metodologije ili statističkog prilagođavanja. Preciznije rečeno, umesto narodnim dohotkom kao čisto ekonomskim pokazateljem, razvijenost opština vrednovana je tako što je ekonomska razvijenost (merena zaradama, penzijama i budžetskim prihodima) korigovana stopom nezaposlenosti, demografskog pražnjenja i stepenom obrazovnog nivoa stanovništva. Tako je Novi Sad (koji je po ekonomskoj, obrazovnoj i demografskoj razvijenosti premašio srpski prosek za 60 odsto) razvijeniji 6,9 puta od opštine Preševo, koja je spala ili bolje reći ostala na 23,1 odsto proseka Republike.
Na vrhu lestvice je najrazvijeniji Novi Sad, koji je već 2006. dostigao dohodak iz 1989, a naredne godine premašio tadašnji prosek, sledi Beograd, posmatran kao celina (46 odsto razvijeniji od prosečne srpske opštine, kakve su recimo Srbobran, Kanjiža ili Vrbas). Približilo im se Pančevo sa dvadesetak procenata iznad proseka, a prate ga Senta, Požarevac, Lajkovac, Vršac, Subotica, Irig, Novi Kneževac i Zrenjanin. Na tom spisku pridružile su im se i opštine zapadne Srbije Arilje i Užice za mesto-dva ispred Bečeja (prema prethodnom merenju najrazvijenije opštine u Srbiji), kao i Kikinde (koja se po novoj metodologiji izjednačila sa Bečejom). Koji procenat iznad proseka je i treća opština Zlatiborskog okruga – Kosjerić, poznat jedino po tamošnjoj cementari i pionirskim poduhvatima u seoskom turizmu.
U društvo najrazvijenijih, kao najveće iznenađenje, ušetao je i Bor sa jednim procentom iznad proseka. Neočekivano kada se zna da je narodni dohodak Bora, do 2005, gotovo desetkovan u odnosu na dostignut 1989. i da je sa Majdanpekom, Kragujevcem i Pribojem godinama bio primer tranzicionog propadanja i novog regionalnog siromaštva. Međutim, po novoj računici, Bor se uzdigao među natprosečne, Kragujevac se popeo na visoko 34. mesto (na 92,9 odsto proseka) i pre nego što je dobio „Fijatova” krila, dok se Majdanpek svrstao u čak drugu (od četiri) grupu – onu u kojoj su opštine sa više od 80 odsto republičkog proseka.
Još nekoliko primera pojačava dilemu da li je novo rangiranje realno. Recimo, opustošena Crna Trava, koja je sa manje od 2.000 stanovnika više naselje nego opština, prema ovim merenjima je na mestu čak 93 odsto prosečne razvijenosti i razvijena je gotovo kao Apatin, Čačak ili Gornji Milanovac. A bolje je rangirana od Kragujevca, Niša, Valjeva, Šapca, Stare Pazove i Inđije.
– Promenama u društveno-ekonomskom sistemu prilagođavali smo i merenje stepena razvijenosti, odnosno analitičko-metodološki instrumentarij. Pojačali smo ekonomsku i počeli da sagledavamo i druge društvene i demografske dimenzije, kako se to radi i u svetu. Međutim, događa se da se mali iskorak u maloj sredini statistički prikaže kao značajan skok ili da veliko smanjenje broja stanovnika u nekoj opštini nerealno prikazuje njen ekonomski potencijal, jer se ekonomske veličine raspoređuju na sve manji broj stanovnika – objašnjava dr Edvard Jakopin, direktor Republičkog zavoda za razvoj.
Na pitanje koliko takvi statistički rezultati mogu nekim opštinama da uskrate državnu pomoć ili podsticaje samo zato što su, po toj matematici, izašle iz kruga nerazvijenih, Jakopin podseća da se pri utvrđivanu liste nerazvijenih taj status, osim opštinama koje su ispod 60 odsto republičkog proseka, daje i onima kojima je broj stanovnika prepolovljen u poslednjih trideset godina. A siromaštvo, najsigurnije, prazni naselja.
I dok se o pojedinačnom rangu opština sa vrha razvojne lestvice može polemisati, donji deo lestvice godinama se ne menja.
– Gotovo 40 opština čiji je stepen razvijenosti ispod 60 odsto republičkog proseka već četiri decenije je u začaranom krugu nerazvijenosti i zaostalosti. Dok je u Vojvodini samo Mali Iđoš nerazvijena opština, na jugu se nalazi kompaktno nerazvijeno područje. Osim administrativnih centara okruga – Niš, Pirot i Vranje – sve ostale opštine su ostale nerazvijene bez obzira na to koja se metodologija primenjuje – konstatuje Jakopin.
Na samom dnu lestvice godinama se smenjuju Preševo i Tutin koji su sada na 23,1, odnosno 28 odsto republičkog proseka. Za dlaku im izmiče Trgovište, koje je dostiglo tek trećinu prosečne razvijenosti. U neslavnom društvu su i Bela Palanka, Svrljig, Bosilegrad, Merošina, Doljevac, Bojnik, Kuršumlija, Medveđa, Vladičin Han... Više od pola puta do proseka trebalo bi da prevale i Bujanovac, Ražanj, Malo Crniće, Lebane, Žitorađa, Žagubica, Sjenica, Novi Pazar i Babušnica. Među nerazvijenima sa manje od 60 odsto prosečne razvijenosti su i Prijepolje, Vlasotince, Leskovac, Kučevo, Varvarin i Mali Iđoš, jedina severna opština u ovom južnom tužnom društvu.
Vesna Jeličić
[objavljeno: 28/01/2009]
