Izvor: Politika, 19.Okt.2015, 09:12 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Dezinformacije o Evropskoj jezičkoj povelji
Povodom članka „Srpski kao većinski i manjinski“ dr Miloša Kovačevića (Politika, 8. oktobar 2015)
Bez želje da raspravljam o tezi profesora Kovačevića da idiomi službeno imenovani kao hrvatski, bosanski i crnogorski predstavljaju samo preimenovani srpski jezik, koja omogućuje konstrukciju istaknutu u njegovom naslovu, osećam obavezu da se osvrnem na delove teksta koji se tiču Evropske povelje o regionalnim ili manjinskim jezicima. Autor tvrdi da su na osnovu Povelje >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << „hrvatski“ i „bosanski“ proglašeni manjinskim jezicima u Srbiji, iako su oni po rastakanju srpskohrvatskog jezika ovde priznati kao jezici nacionalnih manjina, pa se kao opcije javljaju i u popisu stanovništva 2003. godine, dok je Srbija Povelju ratifikovala (još u zajednici s Crnom Gorom) tek dve godine kasnije.
Osim toga, telo koje vodi brigu o primeni Povelje – međunarodni Komitet eksperata – ne utvrđuje koje jezike, i pod kojim imenima, zemlje pristupnice mogu da prijave za zaštitu, pošto je to u nadležnosti tih država. Dakle, Srbija je prijavila, a Komitet prihvatio, listu na kojoj su i dva za Kovačevića sporna jezika, koje on stavlja pod navodnike i propraća oznakom (sic!). Ali pogledajmo definiciju iz 1. člana Povelje, koju on citira kao krunski dokaz utemeljenosti svojih optužbi, a koja određuje da se „regionalnim ili manjinskim jezicima“ smatraju jezici koji su „različiti od službenog (ili službenih) jezika te države, što ne uključuje dijalekte službenog (ili službenih) jezika države ili jezike migranata“. Za Kovačevića je tu kraj priče, pošto je on već utvrdio „naučnu istinu“ da su hrvatski i bosanski bez ostatka samo srpski pod drugim imenima, te da otuda nisu od njega različiti i ne mogu doći pod zaštitu Povelje.
Međutim, član 7 stav 4 Povelje upozorava pristupnice da moraju uzeti u obzir potrebe i želje govornika regionalnih ili manjinskih jezika, a tačka 32 zvaničnog Komentara uz sam osnovni tekst kaže sledeće: „Povelja se ne određuje prema često spornom pitanju tačke u kojoj različiti oblici izražavanja obrazuju zasebne jezike. Ovo pitanje ne zavisi samo od strogo lingvističkih razmatranja, nego i od psihosocioloških i političkih fenomena koji mogu dati različite odgovore u svakom pojedinom slučaju (podvukao R. B.). Zbog toga se nadležnim vlastima svake države prepušta da u skladu sa sopstvenim demokratskim procesima /to/ odrede“. Tu dakle ne presuđuju isključivo lingvistički kriterijumi, kako insistira Kovačević. (Uostalom, u abecedu sociolingvistike spada saznanje da je razlika između dijalekta i jezika više društvena i politička nego čisto lingvistička.)
U ovom pogledu Komitet eksperata ima bogato iskustvo, a srpski tu nije nikakav izuzetak. Tako je donjonemački, doskora smatran dijalektom, priznat kao zaseban regionalni jezik, škotskom i alsterskom škotskom priznat je status manjinskih jezika iako bi po lingvističkim merilima mogli biti tretirani kao dijalekti engleskog, u Španiji je valensijski izdvojen iz katalonskog iz političkih razloga premda se lingvistički od ovog ne razlikuje itd. A Srbija je, pristupajući Povelji, donela jedinu moguću odluku: ako je već priznala određene nacionalne manjine, time im je priznala i pravo na sopstveni jezik, i to pod imenom koje koriste one same, jer to doživljavaju kao bitnu odrednicu svog identiteta.
Ovde je, dakle, reč o suštinskom aspektu manjinskih prava, a ne o odmeravanju dovoljne količine lingvističke različitosti – što Kovačević očito ne razume. On bi valjda hteo da Srbija hrvatskoj i bošnjačkoj manjini u ime nauke uskrati pravo na sopstveni jezik i njegov naziv; ali s takvim idejama ne može se u današnju Evropu. A posebno treba istaći da se Bošnjacima ne može nametati naziv jezika koji oni ne prihvataju, kakvi god bili „logički“ i „srpsko-normativni“ argumenti za takav potez. Jasno je da Srbija, ratifikujući Povelju za zaštitu manjinskih jezika, nije mogla da izjavi kako priznaje jezik određene manjine, ali samo pod drugim, „ispravnim“ nazivom. Zato je ona normalno prijavila bosanski jezik, unoseći taj u domaću praksu već uvedeni termin i u svoj zakon o pristupanju Povelji.
Tako je, sviđalo se to nekome ili ne, termin bosanski (a ne bošnjački) jezik postao deo domaćeg i međunarodnog zakonodavstva. Zato svi – institucije, odbori i pojedinci – koji u ime nacionalnih interesa pozivaju državne organe da se dozovu svesti, da „deluju“ kako im diktira Kovačević, treba da budu svesni da time pozivaju na kršenje zakona Republike Srbije. A za nesumnjive apsurdnosti poput tumača za bosanski jezik ne treba kriviti Povelju: to je samo jedna od posledica rasturanja Jugoslavije i ukidanja zajedničkog srpskohrvatskog jezika.
Profesor Filološkog fakulteta Univerziteta u Beogradu (u penziji), član Komiteta eksperata za Evropsku povelju o regionalnim ili manjinskim jezicima
