Izvor: Politika, 21.Okt.2013, 22:06   (ažurirano 02.Apr.2020.)

U Šumaricama odata počast streljanima

U Kragujevcu i okolnim selima, od 19. do 21. oktobra 1941, nemačke okupacione trupe streljale su oko 2.800 civila. – Najmlađi Dragiša Nikolić imao je nepunih 12 godina

Kragujevac – Da se ne ponovi, ali i ne zaboravi, i ovoga je puta bila poruka koja je upućena iz kragujevačkih Šumarica, gde je juče, na 72. godišnjicu od stravičnog zločina nemačke vojske, održana tradicionalna antiratna manifestacija „Veliki školski čas”.

Uz srpsku >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << himnu „Bože pravde”, pored spomenika Streljanim đacima i profesorima, vence su položili učenici i profesori Prve gimnazije, predsednik Srbije Tomislav Nikolić, gradonačelnik i predsednik Skupštine grada, Veroljub Stevanović i Saša Milenić, ministri u vladi, predstavnici diplomatskog kora i stranih vojnih izaslanstava, Vojske Srbije, kao i delegacije gradova pobratima. Prethodno, kraj crkve u Šumaricama održan je moleban za kragujevačke novomučenike, koji je, sa sveštenstvom Šumadijske eparhije, služio episkop Jovan.

U okviru „Velikog školskog časa”, izvedena je poema „Čovečanstvo nek pogleda na sat”, nedavno preminulog pesnika Slobodana Pavićevića, koju je režirao kragujevački glumac i reditelj Milić Jovanović. U izvođenju poeme, koja je počela stihovima „Krvave bajke”, Desanke Maksimović, učestvovalo je 450 glumaca i statista. Poruke koje su zatočeni u topovskim šupama upućivali bližnjima pred streljane, čitane su i na nemačkom jeziku.

Za razliku od svog prethodnika, predsednik Nikolić je odlučio da ne drži govor na „Velikom školskom času”. Tako je bilo prošle, a i ove godine. Ove godine je izostao i komentar događaja, koji tradicionalno prenosi RTS .

Oktobra 1941, nemačke okupacione trupe pod komandom majora Paula Keniga izvršile su krvavu odmazdu nad nedužnim civilima u Šumadiji. Bila je to osveta za ubijene i ranjene vojnike Trećeg rajha, koji su 16. oktobra stradali u zasedi partizana i četnika nedaleko od Kragujevca .

Streljanja su počela 19. oktobra, u selima Maršić, Ilićevo i Grošnica, a na jednom od najvećih gubilišta u Drugom svetskom ratu, u kragujevačkim Šumaricama, za samo jedan dan, 21. oktobra, ubijeno je oko 2.400 ljudi. Na stratišta su odvođeni majstori, trgovci i zanatlije, profesori i đaci Gimnazije, a najmlađi Dragiša Nikolić imao je nepunih 12 godina.

Odmazda je imala i ideološki karakter. Među prvima, Nemci su pobili Jevreje, Rome i komuniste, sve one koje su ljotićevci označili kao svoje neprijatelje. Trupe Dimitrija Ljotića nisu aktivno učestvovale u pogubljenjima, ali su tokom privođenja i na samom stratištu asistirale nemačkim vojnicima. Ljotićevci iz Kragujevca su, doduše, uspeli da spasu neke ljude, komšije koje su poznavali, ali takvih je bilo malo.

Spomen-muzej „21. oktobar” formiran je 1953. godine. Od tada se u Šumaricama, svakog 21. oktobra, održava „Veliki školski čas”, kao centralna manifestacija oktobarskih komemorativnih svečanosti, posvećenih žrtvama nacističkog terora. Spomen-park u Kragujevcu se prostire na oko 350 hektara i u njemu se nalazi 29 grobnica sa humkama i spomenicima.

U zajedničkom napadu četnika i partizana na lokalitetu „Dumača”, između Ljuljaka i Bara, na putu od Gornjeg Milanovca ka Kragujevcu, ubijeno je devet i ranjeno 27 nemačkih vojnika, od kojih je jedan kasnije preminuo. U besu zbog ovog događaja, krajskomandant Oto fon Bišofshauzen doneo je odluku da u delo sprovede naredbu generala Franca Bemea od 10. oktobra 1941, u kojoj je stajalo da se za svakog ranjenog vojnika strelja pedeset, a za svakog ubijenog sto civila.

Racija je počela 19. oktobra, u selima na obodu Kragujevca, gde su se, po mišljenju nemačke komande, krili „banditi”. Kako tu nisu uspeli da sakupe dovoljan broj ljudi, privođenja su nastavljena u Kragujevcu. Civili su kupljeni sa ulica, izvođeni iz kuća, radionica i bakalnica.

Iako je naredba glasila da se provedu muškarci starosti između 16 i 60 godina, u kolonama koje su odvođene na već pripremljena stratišta bilo je i dece. U prvi mah niko nije znao šta se dešava, pošto su Nemci govorili da okupljaju ljude zbog izdavanja novih ličnih dokumenata.

Prema podacima istoričara i višeg kustosa Spomen-muzeja „21. oktobar“ Staniše Brkića, autora knjige „Ime i broj”, u Kragujevcu i okolnim mestima streljano je 40 dečaka uzrasta od 11 do 15 godina, 261 srednjoškolac, kao i 16 mladića koji su imali između 19 i 21 godinu.

Za odmazdu u kragujevačkim selima bio je zadužen kapetan Fric Fidler. Iznerviran događajima koji su se odigrali u Maršiću i Ilićevu, gde je prilikom pokušaja bekstva grupe meštane došlo do sukoba u kojima je poginulo nekoliko nemačkih vojnika, Fidler je naredio da se pohapsi još oko 500 civila. Tako je, umesto planiranih 2.300, u topovskim šupama u Šumaricama zatvoreno oko 2. 800 ljudi.

Podatak o 7.000 streljanih, u minej za mesec oktobar, prvi je upisao prota stare kragujevačke crkve Dragoslav Veličković, na osnovu broja panaija koje su Kragujevčani doneli u crkvu. To je bio njegov utisak, koji je pojačavao u crno zavijeni grad. Dan posle odmazde, na svim kućama u Kragujevcu, i u onim iz kojih niko nije odveden na stratište, bili su istaknuti crni florovi i stegovi. Kasnije su iste podatke navodili i Danilo Mihailović, načelnik bezbednosti Dunavske banovine, kao i Živojin Jovanović, koji je kao preživeli svedočio na suđenju u Nirnbergu.

Zločinom u Kragujevcu bavila se i Državna komisija koju je odmah po oslobođenju formirala nova narodna vlast. Tokom višemesečne istrage ažurirana su brojna svedočenja članova porodica streljanih, a rad na prikupljanju podataka završen je 12. jula 1945. Podaci do kojih je došla ova komisija uveliko su se poklopili sa pedantnim nemačkim izveštajima, koji su govorili da je u Kragujevcu i okolnim selima ubijeno oko 2.800 civila.

Brane Kartalović

objavljeno: 22.10.2013.
Pogledaj vesti o: Vojska Srbije,   Kragujevac

Nastavak na Politika...