Izvor: Radio Televizija Vojvodine, 06.Nov.2010, 11:52   (ažurirano 02.Apr.2020.)

Restitucija prvi korak u bivšoj ČSSR

PRAG/BRATISLAVA -

Restitucija imovine otete za četiri decenije komunističkog režima bila je jedan od prvih koraka tranzicije u koji su se upustili tada još u zajedničkoj državi Česi i Slovaci. Brže od svojih istočnoevropskih suseda, odmah, već 1990. godine.

Za razliku od većine drugih sovjetskih satelita gde je kako tako, makar delimično očuvano privatno vlasništvo, Čehoslovačka je plišanu revoluciju >> Pročitaj celu vest na sajtu Radio Televizija Vojvodine << dočekala potpuno podržavljena - od sela, preko privrede pa sve do najsitnijih zanatlija.

Restitucija - najbrži put privatizacije

Nove demokratske vlasti kao jedan od najbržih puteva privatizacije podržavljene zemlje videle su upravo restitucije i vrlo lako i brzo su se dogovorile da treba vratiti nacionalizovano.

Federalni parlament 2. oktobra 1990. godine, svega mesec dana od podnošenja predloga, usvojio je tzv. malu restituciju, zvanično Zakon o ublažavanju posledica nekih imovinskih nepravdi.

Taj prvi iz seta restitucionih zakona koji je stupio na snagu 1. novembra omogućio je vraćanje sitnih zanatlijskih radionica, kompletnih stambenih zgrada, hotela, restorana, mlinova, objekata male privrede koju su čehoslovački komunisti masovno nacionalizovali u periodu između 1955. i 1962. godine.

Mogli su da ih traže njihovi nekadašnji vlasnici ili naslednici a za to su dobili rok od šest meseci. U "maloj restituciji" vraćeno je tako preko 100.000 takvih objekata male privrede i malih i srednjih preduzeća.

Izmenama zakona iz 1991. godine naređeno je da u vraćenim nekretninama kao zaštićene sa regulisanim kirijama narednih 10 godina ostanu institucije od javnog značaja u prosveti, zdravstvu, socijalnim uslugama i kulturi. U vraćenim stambenim zgradama vlasnici takođe nisu imali odrešene ruke za povećanje kirija i one su regulisane zakonima sve do 2011. godine.

Usledila je ubrzo i tzv. velika restitucija - Zakon o vansudskoj rehabilitaciji u februaru 1991. godine a u maju iste godine i Zakon o regulisanju vlasništva nad zemljištem i šumama.

Sudetski Nemci i Mađari ostali bez imovine

Vanredno brz proces vraćanja nacionalizovane imovine u Češkoj i Slovačkoj praćen je međutim neprestanim strahom da će svoje imovinske zahteve na skoro trećini teritorije Čehoslovačke podneti i sudetski Nemci ili slovački Mađari, deportovani nakon Drugog svetskog rata na osnovu dekreta tadašnjeg čehoslovačkog predsednika Edvarda Beneša, po principu kolektivne krivice za ratna divljanja nacista.

Kao brana koja je trebalo da spreči da svoju imovinu zatraže i deportovani Nemci, kojima je Benešovim dekretima oduzeto pored imovine i državljanstvo, postavljen je upravo uslov čehoslovačkog državljanstva.

Iz restitucije su nehotice ostali isključeni i emigranti, recimo Česi i Slovaci koji su pobegli od totalitarnog režima u SAD a po sporazumu o naturalizaciji između dve zemlje automatski su ostajali bez čehoslovačkog državljanstva kada bi dobili američko.

Takođe, poslanici su u strahu od sudetskih Nemaca zakonima postavili i dodatni uslov trajnog boravka na teritoriji Čehoslovačke u trenutku podnošenja zahteva za povraćaj imovine, ali je tu obavezu postepeno od sredine 1990-tih ukidao Ustavni sud Češke i time otvarao mogućnost za nove restitucije i nakon zakonskog roka za podnošenje zahteva.

Komitet za ljudska prava UN tokom protekle dve decenije nekoliko puta je uzaludno protestovao protiv uslova da imovinu mogu da zatraže samo državljani Češke i Slovačke kao nedopustive diskriminacije.

Treće, dodatno osiguranje da Nemci svakako budu isključeni iz restitucije predstavljao je i datum 25. februar 1948. godine i odluka parlamenta da se ne vraća imovina oduzeta pre tog datuma. Nemci su deportovani uglavnom do kraja 1946. godine.

Specijalni zakon za Jevreje

Taj datum sprečio je nepažnjom poslanika i vraćanje dela jevrejske imovine tako da se ta imovina vraćala tek na osnovu specijalnog Zakona o ublažavanju nekih nepravdi nanetih žrtvama holokausta usvojenog 2000. godine.

Jevrejske zajednice dobile su po tom zakonu rok do 30. jula 2001. da zatraže da im država vrati nekretnine koje su im oduzeli nacisti u periodu od 29. septembra 1938. godine do 8. maja 1945. godine, a po tom zakonu su vraćaju i umetnička dela i zemljište i poljoprivredna imanja koja su u tom periodu pokrali nacisti, ne samo Jevrejima.

Za razliku od ostalih zakona o restituciji ovaj jedini ne postavlja uslov državljanstva.

Prema zamislima zakonodavaca trebalo je da restitucije budu završene još sredinom 1990-tih godina ali glavnina je okončana tek 2001.

godine jer su nedomišljeni zakoni ostavili prostor za brojne sudske sporove, a kao definitivna tačka i završetak restitucije, pre svega u poljoprivredi, određen je izmenama zakona kraj 2005. godine.

Ustavni sud Češke odlučio je međutim da se ta "restituciona tačka" odnosi samo na one koji su otkupili od prvobitnih vlasnika pravo na zahtev za restituciju, dok prvobitni vlasnici i njihovi naslednici imaju i dalje pravo da od Zemljišnog fonda svoje parcele ili adekvatnu zamenu za njih i dalje traže.

Čehoslovačka je iz glavnog procesa restitucija izuzela i crkvenu imovinu, deo je vraćen odmah nakon "plišane revolucije" posebnim zakonima ali glavnina je ostavljena za tzv. konačno poravnanje države i crkve.

To pitanje povratka imovine i budućeg finansiranja crkve pokušala je definitivno da reši vlada konzervativnog premijera Mireka Topolaneka, ali sprečio je njen pad u proleće 2009. godine, a rešenja ni novih pregovora za sada nema na vidiku.

Nastavak na Radio Televizija Vojvodine...