Izvor: Politika, 09.Okt.2011, 23:37 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Kuće u kojima stanuju uspomene
Za Beograd i srpsko graditeljstvo uopšte, posebno značajan vremenski period predstavlja druga polovina 19. i početak 20. veka – ističe prof. dr Mirjana Roter-Blagojević
Kuća čoveku uliva sigurnost, pruža zaštitu i predstavlja utočište. Iako je svrha njene gradnje ispunjenje životnih potreba pojedinca ili porodice, kroz nju se u velikoj meri odražava tradicija, kao i arhitektonski jezik određenog područja ili epohe. Iz tog miljea prof. dr Mirjana Roter-Blagojević, >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << vanredni profesor na Departmanu za arhitekturu Arhitektonskog fakulteta u Beogradu, kao predmet istraživanja i temu doktorske disertacije izdvojila je stambenu arhitekturu Beograda u 19. i početkom 20. veka.
– Za Beograd i srpsko graditeljstvo uopšte, posebno značajan vremenski period predstavlja upravo razvoj gradske kuće u tom razdoblju jer su se tada desile veoma značajne promene koje su umnogome bile posledica gubljenja uticaja Istoka i okretalja ka Zapadu. Novi stambeni oblici koji su začeti u ovom razdoblju bili su osnov na kome se kasnije razvijalo moderno stanovanje u Srbiji – ističe profesorka.
Po ugledu na evropski
Poseban pomak u graditeljstvu ostvaren je, kako ističe naša sagovornica, počev od sedamdesetih godina 19. veka, kada su značajna državna zdanja, ali i privatne kuće bogatih građana projektovali graditelji srpskog porekla rođeni u Austrijskoj carevini ili u Srbiji, koji su se obrazovali u evropskim centrima i to kod najznačajnijih arhitekata toga doba. Na početku perioda u Pešti, poput Aleksandra Bugarskog, koji je projektovao prvo Pozorište, zatim u Beču, kao Jovan Ilkić, dvorski arhitekta, pa u Minhenu, Karlsrueu, Berlinu, Ahenu i Cirihu.
Čak je knez Miloš, još tridesetih godina 19. veka, tražio da mu se nađe jedan arhitekta iz Beča, da bi izgradio svoj dvorac u Savamali, jer ovdašnji graditelji nisu znali da grade po „zapadnom kroju”, i tad je došao prvi pravitelstveni inženjer Franc Janke. Iz tog razloga, dodaje ona, ne možemo da kažemo da je to samo naša, već prvenstveno srednjoevropska tradicija gradnje. Postoje slične prostorne organizacije kuće i stanova, gde se vidi da je struktura stana koja je postojala kod nas, bila ista kao u jednom srednjoevropskom stanu. Čak je i nameštaj donošen iz Beča. Mi često zaboravljamo da su Beč i Budimpešta počeli da se rekonstruišu i razvijaju u moderne metropole baš krajem 19. veka, tačnije počev od 1876. godine, istovremeno kad i Beograd, samo što je Beograd kasnije, zbog ratova, izgubio taj korak – podseća profesorka Roter-Blagojević.
Podrazumeva se, na način građenja i koncept stambenog prostora presudno su uticali poreklo, ekonomska moć i društveni status vlasnika. Tako su prve porodične kuće u užem gradskom jezgru među prvima počeli da podižu bogati trgovci, a jedan od najreprezentativnijih primera podignutih među prvim zdanjima u tek regulisanoj Knez Mihajlovoj ulici, i danas sačuvanih, jeste kuća Julke Garašanin (Knez Mihailova 43), koju je od oca dobila u miraz. Njihove kuće su podrazumevale dućan imagacineu prizemlju, a na spratu prostran stan. Ako bi se zavirilo u unutrašnjost, što se organizacije tiče, može se, kaže naša sagovornica, videti da su bile vrlo jednostavne, ali i dosta drugačije u odnosu na današnje.
–Sve te kuće uglavnom su imale dva ulaza. Glavni – iz ulaznog vestibila u prizemlju, preko reprezentativnog stepeništa, i sporedni – preko uskih konzolnih terasa sa dvorišne strane. Pomoćna stepeništa bila su odraz socijalnog statusa i tadašnje organizacije života u kući. Ona su vodila u izdvojeni deo stana u dvorišnom krilu, sa kuhinjom i sobom za devojku, koja je pomagala u kućnim poslovima – detaljno nam dočarava profesorka ondašnji ambijent. –Trpezarija je obično bila veza sa reprezentativnim delovima stana, predsobljem, salonom, radnim i spavaćim sobama. Čitav stambeni prostor grejao se na kaljeve peći, a ogrev se takođe dopremao sa dvorišne strane, da se stan ne bi prljao.
Na dvorišnoj je postojao deo u vidu male terase na kome se nalazio čekrk za podizanje tereta. Kupatila i toaleti, recimo, najčešće nisu bili u sastavu stana. Ona u projektima počinju da se pojavljuju krajem 19. veka, kada počinje da se uvodi vodovod u stanove, a kanalizacija tek nakon Prvog svetskog rata. Do tada su u dvorištima postojale česme i vešernice sa kazanom za iskuvavanje i pranje veša, a klozeti su bili na kraju dvorišnih krila i u njih se ulazilo iz dvorišta ili sa terasa.
Nicale palate i vile
Podaci iz popisa 1906–1907. godine potvrđuju da su se u Beogradu tada pretežno gradile prizemne stambene zgrade, dok je jednospratnica bilo svega šesnaest odsto, a višespratnica tek jedan odsto od ukupnog fonda, odnosno 60 zgrada uglavnom na Terazijama, Knez-Mihailovoj ulici i na Malom Pijacu na Savi. Sve do polovine 19. veka od konstrukcija i materijali za gradnjubili su tradicionalni: drvena konstrukcija sa ispunama zidova od čatme, čerpića i opeke ili zapadnjačka masivna konstrukcija od opeke, a početkom narednog veka korišćeni su liveno-gvozdeni stubovi i grede, što je omogućavalo otvaranje većih izloga ka ulici i većih prozora za osvetljavanje unutrašnjosti stana.
Kuće su do četvrte decenije 19. veka podizane po ugledu na tradicionalnu narodnu i orijentalnu kuću, a od tog doba preovladava uticaj zapadnih stilova, klasicizma, romantizma, neorenesanse, neobaroka i, oko 1900. godine, tada moderne secesije. Malo-pomalo, grad se širio, a osim trgovačkih, nicale su nove, skromne porodične kuće, ali i gradske palate i vile – prelepe kuće s baštama, koje su prvo počele da se grade u Kopitarevoj gradini, Krunskoj ulici, istočnom i zapadnom Vračaru, na Senjaku (kuća kralja Petra – kupljena za kralja od trgovca Đ. Pavlovića), a Dedinje je počelo da se razvija tek između dva rata.
– Među najlepšim palatama iz 19. veka u centru grada bile su Krsmanovićeva kuća na Terazijama broj 34 i kuća Milana Piroćanca u Francuskoj ulici broj 7, gde se sada nalazi Udruženje književnika, obe delo arhitekte Jovana Ilkića sagrađene oko 1885. godine, kao ikuća Koste Milenkovića, u Zmaj Jovinoj 9, delo arhitekte Konstantina Jovanovića iz 1900. godine. Reprezentativan primer je i kuća koja je projektovana za trgovca Dimitrija Krsmanovića preko puta Saborne crkve, 1898–1899. godine, arhitekte Milorada Ruvidića. Veoma je interesantna i kuća na Kosančićevom vencu u kojoj je živeo matematičar Mihajlo Petrović Alas, arhitekte Petra Bajalovića, sa elementima klasične, srpske srednjovekovne i secesijske arhitekture.
Lepa vila, primer kakve su građene na perifernim delovima grada, jeste baš i kuća Jovana Ilkića u Miloša Pocerca 32, danas na žalost u izuzetno lošem stanju. Ilkić, rođen u Zemunu, bio je učenik Teofila Hanzena, profesora na bečkoj Umetničkoj akademiji, jednog od najznačajnijihevropskih arhitekata 19. veka. Kao dvorski arhitekta od velikog ugleda, Ilkić je projektovao i izgradio mnoge privatne kuće i neke od najznačajnijihdržavnih građevina, između ostalog projektovao je i Skupštinu kraljevine Srbije (kasnije Jugoslavije), a njegova kuća propada.Iz nje sada raste kiselo drvo.Ona bi trebala da postane Dom arhitekata, ali je to teško ostvariva ideja– kaže profesorka rezignirano, podsećajući da Beograd može da se podiči sajošnekoliko primera lepih porodičnih kuća.
– U takve spadai kuća nekadašnjeg ministra pravde Jevrema Grujićau Svetogorskoj ulici broj 17, pored „Ateljea 212”. Kuća je prvi privatni muzej u Srbiji, član Evropskog udruženja istorijskih kuća i predstavlja kompleksan spomenik kulture, jedinstven u Beogradu i Srbiji.Održava je potomak Lazar Šećerović,a kad su „Dani evropske baštine” moguće su i posete.
I uBirčaninovoj ulici postoje dve zaista vredne. Jedna, na broju 21, pripadala je porodici Veljković (koja je takođe dostupna javnosti u vreme „Dana evropske baštine”), a druga, na broju 24, bila je vlasništvo porodice Jovanović (u kojoj je ogranak biblioteke, te se može posetiti). Takođe je značajna i kuća profesora arhitekte Nikole Nestorovića u Ulici kneza Miloša 40 (preko puta opštine Savski venac).
Međutim, pored ovih reprezentativnih primera, na Kosančićevom vencu, istočnom i zapadnom Vračaru postoje i brojne skromnije prizemne porodične kuće, koje danas postepeno propadaju i nestaju (Svetozara Markovića 66, Kosančićev venac 13, Kneza Miloša 49, Beogradska 17, Knez Miletina 28....). Između Muzičke škole „Stanković“ i hotela „Ekscelzior“ takođe postoji lepa, mala porodična kuća, koja se danas, kako čujemo, na sreću renovira. Izuzetan primer secesije je i kućatrgovca Radosava Jovanovića, u Ulici Stevana Sremca 5, delo arhitekte Branka Tanazevića oko 1910. godine.
Da bi svoje graditeljsko nasleđe sačuvali, u Budimpešti su, na primer, neke stare stambene zgrade u centru grada preuredili u stanove za umetnike i studente. Većina ovih našihje u veoma lošem stanju i njihova sudbina je izvesna. Po svoj prilici mnoge će biti srušene i na tom mestu biće podignute velelepne višespratnice. Jedino što će takonestatičitava jedna epoha i duh tog vremena!
Dana Stanković
objavljeno: 09.10.2011.
