Izvor: Politika, 18.Jun.2015, 08:16 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Kako politička očekivanja podižu natalitet
U Srbiji posle 5. oktobra zabeležen rast broja novorođenih, dok se u Bugarskoj i Rumuniji isto desilo posle prijema u Evropsku Uniju. Ali taj entuzijazam je trajao kratkog daha
Na prvi pogled besmisleno pitanje – da li bi posle ulaska u EU natalitet u Srbiji bio povećan – nije besmisleno ako uporedimo godišnje stope rađanja u pojedinim >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << zemljama u tranziciji.
Jer u svim bivšim socijalističkim državama primljenim u EU, nekoliko godina posle tog događaja registrovan je porast broja živorođenja! Porast nije spektakularan, ali statistika ga beleži, pa ostaje otvoreno pitanje otkud taj skok. U većini zemalja koje nisu primljene u EU tokom dvehiljaditih godina rasta nataliteta nije bilo, pa jedno od mogućih objašnjenja ove razlike treba tražiti u onome što demografi nazivaju ,,očekivanjem pozitivnih promena”.
Očekivanje pozitivnih promena je, poznato je, uticalo i na porast broja rađanja u godinama neposredno posle Drugog svetskog rata. Prethodno je dovelo do većeg broja zaključenih brakova, što znači da su posle 1945. donošene odlagane životne odluke. Krajem četrdesetih, početkom pedesetih godina prošlog veka zato imamo takozvani evropski bejbi-bum period.
Suprotna kretanja statistika beleži u istočnoevropskim zemljama posle 1990, kad je počeo neizvesni period tranzicije. Broj rađanja se tada vidno smanjuje, a rekorder ove oseke je stanovništvo dotadašnje Istočne Nemačke, koje u razmaku od samo tri godine (1989-1992) smanjuje broj živorođenja sa 199.000 na 88.000! Slične promene beleži statistika Rusije. Od oko dva miliona živorođenja u 1990, ova velika zemlja već 1993. dospeva na svega 1,4 miliona. I Rumunija od 370.000 u 1989. godini, beleži 260.000 u 1992. Slične promene zabeležene su i u drugim zemljama.
I Srbija tokom devedesetih beleži pad broja rađanja, a stopa nataliteta je najniža 1998, 1999. i 2000, u vreme ratnog sukoba sa NATO-om. Nekoliko godina kasnije došlo je do blagog porasta nataliteta, što se takođe može dovesti u vezu sa očekivanjem pozitivnih društvenih promena posle 5. oktobra.
I u Rusiji je, posle nestabilnih devedesetih, početkom ovog veka stopa nataliteta u porastu, što se objašnjava promenama u odnosu države prema porodici, ali i povratkom političke stabilnosti.
Pomenute promene ne znače da broj živorođenja najviše zavisi od trenutnih društvenih okolnosti. Demografi upozoravaju da je za ukupnu stopu nataliteta važnije to koliko je u jednom periodu onih koji su u optimalnom reproduktivnom dobu. Treba zato imati u vidu činjenicu da su u prvoj deceniji 21. veka deca najmasovnijih generacija, rođenih posle Drugog svetskog rata, dospela u godine kada se zaključuju brakovi. Prema ovim tumačenjima, zato je logično što u ponekoj od tih godina statistika beleži nešto veći broj unuka onih koji su rođeni početkom pedesetih.
Ipak, u nekim zemljama unuka je više, a u nekima ne, i zato se ukazuje na mogući značaj pomenutog faktora ,,prijem u EU”: u nama susednoj Rumuniji, primljenoj u Uniju 2007. godine, 2008. i 2009. beležimo po devet hiljada živorođenja više nego 2007. Bugarska, takođe primljena 2007, nekoliko godina ranije ima najniže stope rađanja u svojoj istoriji (manje od sedamdeset hiljada), ali je već 2009. taj broj premašio osamdeset hiljada. Slično je s Litvanijom, Letonijom i Estonijom. U svakoj od ovih zemalja, učlanjenih u EU 2004, registrovan je porast broja rađanja od po nekoliko hiljada.
Nasuprot tome, u ,,nečlanici” Albaniji, nije zabeležen dvogodišnji porast broja rađanja od 1990. do danas, u Moldaviji, Makedoniji i Crnoj Gori takođe, dok je na prostoru bivše Jugoslavije na kojem su devedesetih godina vođeni ratovi natalitet pogotovo bio pod velikim uticajem ukupne društvene situacije. Srbija zato beleži (posleratni) porast broja rađanja od 2001 do 2005, Hrvatska je najviše stope prirodnog priraštaja registrovala 1996. i 1997, dok dostupni podaci za BiH (posle 1995) pokazuju da je i ova država jedino u periodu 1996-1998. imala više od 45.000 novorođenih, da bi od 2000. godine taj broj neprestano smanjivan. Dakle, kad je o natalitetu reč, većini balkanskih zemalja nije pomoglo to što su od 2000. u najbolje reproduktivne godine dospela deca bejbi-bum generacija rođenih sredinom prošlog veka.
Svemu ovome dodajmo i podatke koji se odnose na Ukrajinu. Od 1989. do 1995. u ovoj zemlji je smanjen godišnji broj novorođenja sa sedamsto hiljada na oko pola miliona, ali je u poslednjih desetak godina, kao i u Rusiji, natalitet u porastu. Pitanje je, međutim, koliko će ratna zbivanja opet vratiti ovu klackalicu prirodnog priraštaja nazad, jer je 2014. u odnosu na prethodnu godinu u Ukrajini registrovano smanjenje broja rađanja sa 504.000 na 466.000.
Demografa Gorana Peneva pitamo kako komentariše ove trendove?
On kaže da podaci zaista upućuju na to da u mnogim bivšim socijalističkim zemljama postoji određena povezanost između povećanja broja živorođenja i prijema u EU, ali da treba biti vrlo obazriv ako je reč o donošenju generalnih zaključaka. „Tačno je da su za mnoge pozitivna očekivanja podsticajna za donošenje odluke o sklapanju braka ili proširenju porodice, ali tačno je i to da su se za mnoge bivše socijalističke zemlje godine prijema u EU podudarale sa znatnim poboljšanjem njihove ekonomske situacije”, ističe Penev.
Ipak, povećanje broja živorođenja, koje je bilo prisutno u većini zemalja u tranziciji nakon njihovog pristupanja EU, nije bilo dovoljno da bi se obim rađanja vratio na predtranzicioni nivo. To povećanje nije bilo dovoljno ni za dostizanje nivoa fertiliteta koji bi obezbedio zamenu generacija, pa ni za bitnije približavanje zemljama EU s najvišim fertilitetom, poput Francuske, Irske i Velike Britanije, ili pak skandinavskihzemalja.
Penev kaže da su za bolje sagledavanje povezanosti kretanja broja živorođenja i prijema u EU vrlo ilustrativna dva međusobno vrlo različita primera. Prvi se odnosi na bivšu Nemačku Demokratsku Republiku, koja je svojim prisajedinjenjem SR Nemačkoj istovremeno bila i prva bivša socijalistička zemlja koja je primljena u EU. To je bilo daleke 1990. godine. Nakon toga, fertilitet ne samo da nije povećan već je praktično bio prepolovljen i do danas je ostao na vrlo niskom nivou. Drugi je primer Rusije, nečlanice EU koja je danas s najvišim nivoom fertiliteta među svim bivšim članicama tzv. Istočnog bloka, ali i zemlja u kojoj je u periodu posle 2000. godine ostvaren najbrži porast fertiliteta, a naročito u poslednjih desetak godina.
„Pomenuti podaci koji se odnose na sve bivše evropske socijalističke zemlje samo potvrđuju da je vrlo široka deterministička osnova fertiliteta. U konkretnim slučajevima, sve je dodatno usložnjeno i činiocima koji utiču na kretanje broja rađanja na nacionalnom nivou, među kojima su vrlo bitni i neki čisto demografski faktori, kao što su broj i procentni udeli lica u optimalnoj reproduktivnoj starosti, odmaklost starenja stanovništva, ili pak kretanje ukupnog broja stanovnika”, kaže Penev.
