Izvor: Politika, 28.Okt.2007, 13:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Federi starog dušeka
Najrazvijenija srpska opština Bečej bogatija je od najsiromašnijeg Preševa 15 puta, a Jablanički okrug je sedam puta nerazvijeniji od Beograda.
– Ovo su samo neki od od upozoravajućih pokazatelja kojima se najčešće potkrepljuje tvrdnja da je Srbija zemlja sa najvećim regionalnim raskolima, ne samo na Balkanu, nego u Evropi. Jer, u onoj staroj, razvijenoj EU, čak i u onim zemljama koje su imale svoje zone siromaštva, najnerazvijenije regije nerazvijenije su od najrazvijenijih >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << najviše dva i po puta, dok se novim članicama i kandidatima preporučuje da taj odnos svedu bar na jedan prema tri. Istina, tolerišu im se, izvesno vreme, i nešto veće razlike – kaže dr Edvard Jakopin, direktor Republičkog zavoda za razvoj.
Jaz između najnerazvijenijih i najrazvijenijih opština u Srbiji, stvaran decenijama prošlog veka, dodatno su produbile tranzicione dvehiljadite. Razlika između najnerazvijenije i najrazvijenije opštine 2000. godine bila je 19 puta, naredne godine se povećala na dvadeset, sledeće opala na 15, da bi u 2003. narasla na 21,8 puta, a u 2004. na čak 26 puta.
Toliko je najnerazvijeniji Tutin, koji je sada začelje lestvice prepustio Preševu, bio nerazvijeniji od najrazvijenijeg Apatina, kome je višegodišnju šampionsku titulu preuzeo Bečej.
Međutim, uprkos smanjenju opštinskih razlika na jedan prema 15, što se objašnjava time da mali iskorak u maloj sredini statistički prikazuje značajan skok, na regionalnoj slici Srbije poslednjih godina nije bilo pomaka. Siromašni su, gotovo bez izuzetka, postali još siromašniji, a, uslovno rečeno, bogati još bogatiji.
– Broj nerazvijenih opština udvostručio se, pa danas u uslovima nedovoljne razvijenosti živi 30 odsto stanovništva, što jug sve više udaljava od severa, metropolu od provincije, regionalne centre od opština, sela od varoši – objašnjava Jakopin, dodajući da se to dogodilo i Češkoj u kojoj su se regionalne razlike tokom tranzicije povećale sa jedan prema pet na jedan prema devet, da bi potom , uz mere države i pomoć EU, počele da opadaju.
Nacionalni dohodak po stanovniku u 2005. na jugu Srbije bio je, u odnosu na 1990. godinu, manji za 54, odnosno čak 60 odsto (na području Starog Rasa – Tutin, Sjenica, Novi Pazar, Priboj, Prijepolje i Nova Varoš), što je znatno veći pad od 42-procentnog prosečnog u Srbiji i onog na severu Republike (38 odsto).
Uz to, sem tradicionalno i kompaktno nerazvijenih područja (kao što je Raška oblast) i opština poput Bujanovca, Vlasotinca, Medveđe, Gadžinog Hana, Kuršumlije ili Bojnika, na karti Srbije crne mrlje su sve izraženije. Ona sve više liči na leopardovu kožu, upozoravaju godinama stručnjaci za regionalni razvoj.
– Kao federi na ostarelom dušeku, u prostoru Srbije stalno iskaču nove nerazvijene sredine. Više se ne može govoriti samo o nerazvijenom jugu i razvijenom severu. Celo područje Banata, pojas ka Rumuniji je izuzetno nerazvijen. Čak su i neki gradovi čist privid razvijenosti – imaju razvijene opštinske centre i nerazvijena zaleđa. Pražnjenje i siromašenje, istina manje izraženo, prisutno je i u Bačkoj – ukazuje Jakopin.
Na regionalnoj karti pojavili su se i novi devastirani krajevi – područja novog regionalnog "tranzicionog siromaštva". Kao posledica duboke ekonomske krize devedesetih, ali i tranzicionog procesa u kome se smanjuju dotacije za puko preživljavanje propalih velikih sistema, otvaraju se i nova područja nerazvijenosti: pojas istočne Srbije, delovi centralne Srbije, regionalni centri rudarstva i tradicionalne industrije.
– Reč je o industrijskim centrima kao što su Kragujevac, Bor ili Priboj, gradovima "posrnulih džinova"– nekadašnjih "nosilaca privrednog razvoja", ne samo jedne opštine, već i celog regiona. O tome rečito govori podatak da je nacionalni dohodak Bora i Priboja sveden na petinu, da je u Majdanpeku desetkovan u odnosu na 1990, a za 15 godina više od 70 odsto narodnog dohotka izgubile su i opštine Raška , Vladičin Han, Trgovište, Svrljig, Medveđa, Bajina Bašta, Plandište, Kladovo – kaže Jakopin.
Država je stoga intervenisala uredbom, i za potrebe dodele državnih povoljnijih kredita iz Fonda za razvoj, spisak od 37 najnerazvijenijih, utvrđen prema zakonu o nedovoljno razvijenim područjima (koji je inače istekao 1. januara 2005), pa je država tako praktično bez zakona u ovoj oblasti, proširila i sa 13 devastiranih opština i gradova.
S druge strane regionalnog ekonomskog radara, potvrdila su i istraživanja dr Miroslava Zdravkovića, saradnika biltena "Makroekonomske analize i trendovi", Beograd je, zajedno sa Novim Sadom i Nišom, nastavio da se razvija ili, bolje rečeno, da se brzo podiže sa pozicija na koje je bačen devedesetih. U relativno kratkom periodu tranzicije, od 2000. do 2005. godine Beograd je povećao udeo u društvenom proizvodu Srbije sa 27,9 na 34, Vojvodina sa 30,7 na 31,2, a centralna Srbija bez Beograda smanjila sa 41,4 na 34,8 odsto. Mada u njima živi 28,4 odsto stanovništva, Beograd, Novi Sad i Niš učestvuju sa 81,3 odsto u ukupnom rastu društvenog proizvoda Republike, pokazuje ova analiza.
– Privlačeći i kapital i ljude, u Beogradu je uhlebljenje našao svaki treći zaposleni u Srbiji, metropola ostvaruje još malo pa polovinu prihoda i nešto više od polovine dobiti, ali nosi i pola gubitaškog tereta srpke privrede. Ili, gledano zajedno sa najrazvijenijim Južnobačkim okrugom, zapošljava polovinu zaposlenih (48 odsto), vuče 63 odsto prihoda, 68 odsto dobiti, ali i 54 odsto gubitaka – navodi Jakopin, ali i ukazuje na velike razlike unutar metropole.
Najnovije analize objavljene u "Razvojnom atlasu Srbije" govore da su četiri od 16 beogradskih opština (Barajevo, Grocka, Mladenovac i Rakovica) ispod republičkog proseka razvijenosti i da su i do šest puta nerazvijenije od najrazvijenijeg Savskog venca.
Poslednjih godina, najbolje je, kako potvrđuju analize i Zavoda i MAP-a, prošao Novi Sad.
– Glavni grad Vojvodine prošle godine dostigao je dohodak iz 1989, a ove godine mogao bi za deset odsto da premaši tadašnji prosek. Beograd će 2009, a Niš 2010. dostići "srećnu" 1989, poslednje godinu "blagostanja" pre raspada SFRJ, procene su Miroslava Zdravkovića.
A ostali?
Ako nastavi da beleži dosadašnje stope rasta, deset puta niže od novosadskih, ako država ništa ne preduzme i opštine se ne probude, centralna Srbija bi, po njegovoj računici, to mogla da očekuje tek za 122 godine.
[objavljeno: ]
