Izvor: Blic, 03.Dec.2007, 13:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Tabla sa greškom na Gradskoj kući
Spomen-obeležjima u gradu se poslednjih meseci najrevnosnije bave lopovi: kradu ih i prodaju kao staro gvožđe. Iako na desetine znamenja svedoči o važnim ljudima i događajima, ali i krajnje neobičnoj paralelnoj istoriji grada, većina njih je neprimetna za mnoge Novosađane, a i istoričari često moraju da zavire u knjige da bi se podsetili kada su i kojom prigodom postavljena. Katkad se na njima naknadno utvrdi i greška.
- Novi Sad je mlad grad sa oko 300 godina, ali je >> Pročitaj celu vest na sajtu Blic << imao mnogo burnih istorijskih događaja i važnih ličnosti, tako da gradu nedostaje još spomenika. Još Dositej Obradović je rekao da Novi Sad nikad neće postati grad dok ne podigne spomenik Zahariju Orfelinu - kaže Bogoljub Savin, kustos Muzeja grada.
Spomen-ploče i biste, prema beleškama istoričara, prednjače u odnosu na kipove, a najviše njih datira iz prvih decenija iza Drugog svetskog rata. Većina njih je i tada, kao i danas, postavljana u skladu sa vladajućom političkom klimom.
Vlast komunističke Jugoslavije je naveliko označavala sve događaje vezane za doktrinu borbe za prava radnika. Klasičan primer je i spomen-ploča na prednjoj strani Gradske kuće. Tu je i tekst posvećen nastradalim radnicima u sukobu sa vojskom i policijom 12. jula 1906. godine. Postavljena je 1954. godine, ali je znatiželjnicima uvek izmicala priča o povodu.
- Dugo nisam ni primećivao da tu ima ploča, ali kad su me jednom pitali za nju, pogledao sam u knjige i video da podaci nisu sasvim precizni. Naime, istraživanja potvrđuju da je u protestu bilo oko 2.000 radnika i siromaha, što se i poklapa sa serijom štrajkova širom Austrougarske u to vreme. Ali navod o 30 poginulih je verovatno preuveličan. Prema onome što sam pročitao, bilo je oko 10 ranjenih policajca i demonstranata i to nakon nekoliko dana tenzija u gradu. Tada, u vreme protesta novosadskih kočijaša, uhapšen je poznati mađarski socijalista Lang Klaman. Jedni izvori navode da je neko slučajno pucao, pa je došlo do sukoba, dok drugi kažu da su sve izazvali provokatori. Spomen-ploča je pravi primer da treba proveriti pojedine podatke i možda ispraviti tekst, ali je ne treba uklanjati - priča Savin.
Samo nekoliko metara dalje, na zgradi nekadašnjeg hotela „Grand" (sada galerije „Vojvođanske banke"), nalazi se spomen-ploča posvećena Saboru o prisajedinjenju Vojvodine Srbiji 1918. godine. Savin kaže da je ploča napravljena 1992. ili 1993. godine i kratko je ostala na zgradi. Dolaskom SRS na vlast ploča je vraćena i tu se polaže cveće poslednje tri godine 25. novembra.
Uz razna obeležja posvećena stradalima u Drugom svetskom ratu, iz 60-ih i 70-ih postavljane su i spomen-ploče u fabrikama vezane za izgradnju ili uvođenje samoupravljanja. Takva su obeležja na „Jugoalatu", „Betonu", „Jugodentu", „Pobedi", „Petru Drapšinu", pa i novoj zgradi Ekonomskog fakulteta.
Lokomotiva ispred Železničke stanice, jedan od najspecifičnijih spomenika, postavljena je povodom 105 godina od prolaska prvog voza na pruzi Novi Sad - Subotica. Na staroj zgradi pošte u Ulici Narodnih heroja spomen-pločom je obeleženo 60 godina od ugradnje automatske telefonske centrale 1927. godine. Sa zgrade Akademije umetnosti ukradeno je ovih dana svedočanstvo da je tu bila prva bolnica u gradu od 1730. do 1859. godine. Uspomenu na „Leteće diletantsko pozorište" čuva spomen-ploča u Njegoševoj 9.
Na stadionu Vojvodine su dva ne baš neuobičajena spomenika nastradalima u Drugom svetskom ratu. Na igralištu kluba je spomenik sportistima Slavije, a na upravnoj zgradi FK Vojvodina članovima ovog kluba.
Avionsko krilo u sklopu kasarne u Avijatičarskoj ulici podseća da su odatle 1944. i 1945. leteli avioni jugoslovenske armije u završnim operacijama za oslobođenje zemlje od fašizma. Nakon rušenja Varadinskog mosta u bombardovanju 1999. godine, istoričari kao zanimljivost navode i sačuvanu spomen-ploču na kojoj piše da je most otvorio Tito. Ploča je 1992. godine naprasno sklonjena u neki od muzejskih depoa.
Đule u zidu svedoči o bombardovanju grada
Istoričari kao zanimljivost navode da o tri najteža događaja po grad ne postoje adekvatni spomenici.
- O bombardovanju 1849. godine ne postoji nijedna ploča iako je grad tada skoro uništen, a jedino u fasadi u Dunavskoj 2 i danas stoji đule i pri tom mnogi i ne znaju šta je to. Spomenika svim žrtvama Drugog svetskog rata takođe nema i postoje samo spomenici pojedincima ili žrtvama pojedinih represivnih akcija okupatora. Isto i za 1999. godinu nema još spomenika, sem nesrećnom mladiću Olegu Nasovu na prilazima Varadinskom mostu i spomeniku nastradalim vojnicima u krugu kasarne Jugovićevo - kaže Bogoljub Savin.
Spomen-krstovi preneti u crkve
Novi Sad ima nekoliko spomenika-krstova i skoro svi su u preneti u porte pravoslavnih i katoličkih crkava. Krst sa ugla Dunavske i Zmaj Jovine ulice, koji je podigao Sava Vuković, jedan od osnivača Jovine gimnazije, u znak sećanja na sina koji se udavio u močvari premešten je u portu Saborne crkve. Krst u porti Uspenske crkve, posvećen poginulima u Prvom svetskom ratu, nekada je stojao u Partizanskoj ulici, a takođe njima posvećen krst oduvek je stajao u porti Almaške crkve. Krst sa Trgu slobode prenet je u katoličku crkvu na Telepu, a krst koji su stanovnici podigli svom zaštitniku Svetom Vidu kod Temerinskog mosta na istom mestu stoji od 1929. godine.
- Preovlađujuće je mišljenje da su krstove sklonile komunističke vlasti, ali je izvesnije da su oni pomereni zbog regulacije saobraćaja. Da su hteli da ih skroz uklone, ne bi ih premeštali - kaže Bogoljub Savin.
Fontana u gimnaziji delo Jovana Soldatovića
Fontana u dvorištu Gimnazije „Jovan Jovanović Zmaj", koja se sada uklanja zarad spomen-mozaika „Sveti Sava blagosilja Srpčad", izradili su vajar Jovan Soldatović i arhitekta Đorđe Grbić. U Muzeju grada i ona se vodi kao spomenik.
- Spomenik koji se upravo uklanja postavljen je 1987. godine, sa nekoliko ploča na kojima je bio tekst „Gimnazija J.J. Zmaj 1810-1985", stihovi Laze Kostića i Jovana Jovanovića Zmaja, kao i imena narodnih heroja Đorđa Zličića, Miroslava Jovanovića i Pavla Papa, inače učenika ove gimnazije. Ne vidim zašto bi trebalo ovo skloniti - kaže Bogoljub Savin.
