Izvor: Vostok.rs, 12.Nov.2016, 15:33 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Srbija 1916. godine
Bojan Bilbija,
Politika
Vrhovna komanda austrougarske vojske proglasila je takozvani Vojno-generalni guvernman Srbija 1. januara 1916, a formiranje okupacione vlasti na teritoriji cele Srbije usledilo je u narednim mesecima, objašnjava za „Politiku” vojni istoričar, publicista i saradnik istorijskog arhiva Srbije Branko Bogdanović, otkrivajući malo poznate istorijske činjenice iz mračnih godina okupacije.
U proleće 1916. u sastav guvernmana uključeni su okruzi Užice, Čačak, Kruševac, Kosovska Mitrovica, Novi Pazar i Prijepolje. Podela srpske teritorije dogovorena je Sofijskim ugovorom iz 1915, a precizirana 1. aprila 1916, sporazumom o demarkacionoj liniji između Austrougarske i Bugarske. Elbasan, Đakovica, Kosovska Mitrovica, Aleksandrovac, Kruševac i desna obala Velike Morave su ostali na austrougarskoj strani, a Prizren, Priština, Prokuplje i leva obala Velike Morave na bugarskoj.
Austrijski vodeći krugovi su se još od Aneksione krize opredelili za potpuno uklanjanje nezavisne Kraljevine Srbije i njenu inkorporaciju u sastav monarhije. Ugarski deo monarhije, sa premijerom Ištvanom Tisom na čelu, bio je odlučno protiv aneksije Srbije, plašeći se povećanja broja slovenskog stanovništva i mogućeg preuređenja dvojne u trojnu monarhiju, gde bi slovensko stanovništvo bilo dominantno nad ugarskim.
Okupirana Srbija podeljena je na austrougarsku i bugarsku okupacionu zonu, dok su Nemci zadržali sopstveni koridor, pojašnjava Bogdanović.
Uniforma srpskog vojnika sa Solunskog fronta (Foto Branislav Simeon)
Bugari su oformili Vojnoinspekcijsku oblast Morava, sa sedištem u Nišu i Vojnoinspekcijsku oblast Makedonija, sa sedištem u Skoplju. Kapetan 85. ugarskog pešadijskog puka, kapetan Eger fon Ruma Ervin 10. oktobra 1915. preuzeo je opštinsku vlast u Beogradu. To je bio zvanični početak okupacije. Do septembra 1916, Vojno- generalni guvernman Srbija' organizovan je na isti način kao i uprava u okupiranom delu Poljske i bio je neposredno podređen Vrhovnoj komandi, kao najvišem zakonodavnom, upravnom i pravosudnom organu.
Na čelu guvernmana nalazio se vojno- generalni guverner. General Johan Salis- Seevis postavljen je 1. januara 1916. za guvernera Srbije, ali i za člana Tajnog dvorskog veća. Na čelo Političke grupe, postavljen je generalštabni major Slavko Kvaternik, a upravu nad žandarmerijskim odeljenjem primio je potpukovnik Ferdinand Pol.
Osmog februara 1916. Ministarstvo spoljnih poslova u Beču imenovalo je svog delegata, generalnog konzula pri Obaveštajnom odeljenju komande Treće armije, Ludviga Sečenjija, sa zadatkom da zastupa „administrativne i političke interese” ministarstva. Njegovi izveštaji ukazivali su da vojni vrh planira potpunu aneksiju Srbije što je u Budimpešti izazvalo nezadovoljstvo.
Trvenje austrijskog i ugarskog vrha oko statusa Srbije konačno je rešeno kompromisom: vojno- generalnom guverneru dodeljen je, kao pomoćni i savetodavni organ iz redova ugarskih političara, civilni zemaljski komesar. Na ovu dužnost 16. januara 1916. raspoređen je Ljudevit Taloci, ali ga je guverner uglavnom ignorisao. Taloci u više navrata tražio podršku ugarskog premijera Tise i ministra inostranih poslova Ištvana Burijana.
Stalne žalbe zemaljskog komesara na „isuviše blag stav Vojnog guvernera prema stanovništvu” i optužbe za „srbofilstvo” zbog njegovog slovenskog porekla, konačno su urodile plodom. Grof Tisa i Burijan uspeli su da ubede cara i nadvojvodu Fridriha da 4. jula 1916. smene Salisa- Seevisa. Već 6. jula 1916. Salisovu dužnost preuzeo je Adolf fon Remen, koji je u Beograd doputovao 24. jula.
Tokom čitave okupacije, austrougarski vojni i civilni organi imali su izrazito neprijateljski stav prema civilnom stanovništvu. Ovo se vidi i iz odnosa prema prvom guverneru, koji je smenjen samo zbog porekla i relativno umerenijeg odnosa. Sprovođena je politika uklanjanja srpske inteligencije, zatiranja srpske kulture, pisma i jezika, pljačke kulturnog blaga i surove eksploatacije svih resursa. Rezultat je bilo osiromašenje zemlje i stalni nedostatak hrane, a neretko i glad. Racionalizacija hrane dovodila je do redova pred radnjama koje su delile hranu samo u određenom vremenu i u nedovoljnim količinama.
Najsuroviji vid represije bile su internacije i uzimanje talaca. Ogroman broj stanovništva stradao je u koncentracionim logorima širom Austrougarske. Izvršnu vlast sprovodili su ljudi slovenskog porekla iz Bosne i Hercegovine i drugih krajeva carstva. Slovenski žandarmi, policajci, agenti i sudije pokazali su veću surovost od onih austrijskog ili češkog porekla. Logori su bili i u samom Beogradu, na Kalemegdanskoj tvrđavi i u Topčideru.
Za najmanje prekršaje, a često i po neutemeljenim denuncijacijama, ljudi su kažnjavani smrću vešanjem. Posebno surov je bio teror na teritoriji pod bugarskom okupacijom, što je 1917. dovelo do Topličkog ustanka. Školski sistem ustanovljen je 1916. sa zadatkom da prevaspita srpsku decu u „duhu discipline i reda, odnosno, da uništi njihovu nacionalnu svest” i doprinese nestanku obrazovanih slojeva. Nastavni jezik bio je „srpsko- hrvatski”, a pismo isključivo latinično.
Ćirilica je potpuno izbačena iz javne upotrebe. Nastavnici su birani iz redova nesposobnih oficira koji su znali srpsko- hrvatski, a bili su poreklom iz Hrvatske, Slavonije i Bosne. U aprilu 1916. odlučeno je da se bivše srpsko nastavno osoblje može zapošljavati samo na „predmetima ručnog rada”, to jest onog što se danas zove opštetehničko obrazovanje, kaže istoričar Branko Bogdanović.
Bojan Bilbija,
Politika
Pogledaj vesti o: Vojska Srbije, Autonomna pokrajina Kosovo i Metohija
