Izvor: Radio Televizija Vojvodine, 05.Mar.2019, 12:19 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Temelji Subotice uzidani u toranj crkve
Tvrđave su još uvek najprepoznatljiviji simboli gradova i popularne su turističke destinacije. Za razliku od drugih gradova, gde su se centri formirali mimo njih, iako više nisu vidljivi za javnost, ostaci subotičke tvrđave postavili su temelje gradskog jezgra.
Da Subotičani sa razlogom Franjevačku crkvu zovu još i Starom, otkriva njen istorijat. Danas sa dva, a do pred kraj 19. veka sa jednim tornjem, koji je do izgradnje crkve imao potpuno drugačiju namenu. Šetajući >> Pročitaj celu vest na sajtu Radio Televizija Vojvodine << centrom Subotice, pažljivom posmatraču sigurno će za oko zapasti i deo fasade Franjevačkog samostana, čije nas zidine takođe vode u prošlost i istoriju nastanka gradskog jezgra.
Prvi put Subotica se u pisanim dokumentima spominje 1391. godine, da bi osam decenija kasnije, 1470. na mestu današnje Franjevačke ili Stare crkve nastalo utvrđenje. Kako u knjizi "Ilustrovana istorija Subotice" navodi Laslo Mađar, erdeljski vojvoda Janoš Pongrac od Dendelega, dao je sagraditi utvrđenje, koje se 1502. godine spominje kao Castrum Zabatka. Vlasnici kaštela bili su ugarski feudalci, koji su se dolaskom Turaka u prvoj polovini 16. veka povukli na sever.
Utvrđenje je jednim delom sačuvano, ali je sakriveno zidovima današnje crkve. Međutim, zahvaljujući Gašparu Ulmeru, istraživaču subotičke prošlosti, dokument iz Bečkog arhiva, koji je datiran 1718. godine, poslužio je za izradu makete tvrđave, koja se nalazi u subotičkom Gradskom muzeju, a kako kaže Mirko Grlica, muzejski savetnik i istoričar Muzeja, ona je predstavljala deo stalne muzejske postavke 1991. godine.
"Ova maketa je pokušaj da se Subotičanima predstavi kako je mogla da izgleda ta tvrđava, mi to ne znamo pouzdano. Kolega Geza Vaš, istoričar u Međuopštinskom zavodu za zaštitu spomenika, napravio je istraživanje, koliko je to bilo moguće onda, devedesetih godina, saznanjima koje smo imali i koje je on uspeo sakupiti. Iskreno, mislili smo da ćemo izradom makete zainteresovati subotičku i drugu stručnu javnost, kako bi došli do novih informacija vezanih za tvrđavu, ali do danas nam se niko nije javio. Ovo što je danas začuvano nekako se uvrežilo u pamćenje svih Subotičana i sad uglavnom tako zamišljamo tu tvrđavu. Ona je više značajna kao jedan najstariji sačuvani deo našeg grada", objašnjava Grlica.
Za vreme Vojne krajine, 1686. godine tvrđavu nastanjuju franjevci, a od novih upada čuvaju je plemićke porodice. Od njih, naznačajnije je spomenuti bunjevačku familiju Sučić, čiji se prvi pomen vezuje za Miliju ili Iliju Sučića. Laslo Mađar navodi i da je on sa svojim pomoćnicima rukovodio šancem, te da je prvi kapetan tvrđave bio Luka Sučić.
Predajom subotičke tvrđave franjevcima, 1729. godine započinje izgradnja Crkve Svetog Mihaela Arhanđela, u koju su ugrađeni spoljni zidovi tvrđave. Južna kula postala je sastavni deo desnog crkvenog tornja kroz koji se i danas ulazi u samostan koji je sa prekidima građen više od tri decenije, počev od 1735. godine. Iseljenje kapetanskih porodica iz tvrđave, koje su do tada u njoj živele i čuvale je od novih upada, rezultiralo je 1740. godine izgradnjom kuće Luke Sučića, koja slovi za najstariju u Subotici i nalazi se odmah pored crkve, objašnjava Mijo Mandić, diplomirani inženjer arhitekture i istraživač istorije Bunjevaca.
"Najstarija sačuvana kuća u Subotici nalazi se na adresi Trg Cara Jovana Nenada 11 i spomenik je kulture. Izvorni objekat je bio sa pravougaonom osnovom. Naknadnom dogradnjom objekat je dobio osnovu u obliku ćirićnog slova Š. Prizemna zgrada je od opeke, debelih zidova i čvrstih temelja. Sa ulične strane su lokali. Ispod zgrade je prostrani podrum zasvođen polukružnim zidovima. Svod ispod dvorišnog kraka građen je od opeke, a među opeke ulagano je kamenje iz zidova nekadašnje tvrđave. Među prvim objektima izvan šanca podignuta je zavetna kapela Svetog Roka 1738. godine nakon epidemija kuge. Tako se polako formira uže jezgro, ali sve oko bivšeg kaštela, Franjevačkog samostana i kasnije Franjevačke crkve", navodi Mandić.
Iako je geografski položaj Subotice čuvao tvrđavu od većih razaranja, do danas je preživela sakrivena samo u crkvenom tornju. Ostaci opkopa, koji se nalaze u vrtu samostana i njegov otkriveni deo, čuvaju spomen na vreme kada je Subotica počinjala da dobija svoje obrise. Iako skriven od očiju javnosti, u srcu grada stoji spomenik subotičkim precima, koji su pre više vekova okončali jednu od svojih poslednjih seoba.
Nastavak na Radio Televizija Vojvodine...
