Izvor: Politika, 26.Jun.2014, 23:03 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Veliki rat u Velikom Bečkereku
Istraživanja zrenjaninskog Istorijskog arhiva o zanimljivim odjecima početka Prvog svetskog rata u gradu u kojima su živeli Srbi, Mađari i Nemci
Zrenjanin – Uoči Prvog svetskog rata Zrenjanin, tada Veliki Bečkerek, bio je varošica na južnom obodu Austrougarske monarhije. Imao je status grada sa uređenim senatom, a bio je i sedište Torontalske županije. Imao je za to vreme odlične saobraćajne >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << i druge veze sa svim većim centrima Južne Ugarske, a ubrzano se razvijao u svim životnim sferama. Ono što je ovom području davalo posebnu dimenziju tokom Prvog svetskog rata je činjenica da je ovde živeo značajan broj srpskog stanovništva, zajedno sa Mađarima i Nemcima. Istorijski arhiv u Zrenjaninu bavio se istraživanjima odjeka prvih meseci rata u ovoj sredini. Rezultat ovih istraživanja je zbirka odabranih tekstova onovremene lokalne štampe čije je izdavanje predviđeno za septembar ove godine.
Mladi istoričar Filip Krčmar objašnjava da ova arhivska ustanova poseduje bogatu zbirku višejezične lokalne periodike, koja se za ovu priliku istraživala. – Najviše smo se bavili pisanjem mađarskog „Torontala” i nemačkog „Vohenblata” u danima Sarajevskog atentata i drugoj polovini 1914. godine. Krčmar naglašava da se u istraživanju nisu bavili srpskom periodikom, jer nje te godine nije ni bilo: bila je potisnuta i zabranjena.
Idilična atmosfera privrednog i kulturnog zamaha krajem 19. i početkom 20. veka bila je ipak, prividna, opterećena sukobom Mađara i Srba u ranijem periodu. Ta pritajena podeljenost oživela je više od pola veka nakon Revolucije 1848, kada je Sarajevski atentat i definitivno razmestio dva naroda na suprotne strane istorije. – Na vest o pucnjima Gavrila Principa u austrijskog prestolonaslednika pripoveda Krčmar , županijske i gradske vlasti, privredni i prosvetni u kulturni krugovi, verske zajednice i sami građani Velikog Bečkereka započeli su utrkivanje u osudama tog, kako je navodila štampa „gnusnog i odvratnog zločina”. Osuda atentata pretvorila se u lavinu antisrpskog sentimenta: širom Monarhije organizovane su demonstracije koje su pozivale na rat sa Srbijom.
Pored Beča, poseban revolt ispoljen je u Zagrebu, a i u Velikom Bečkereku je došlo do ratnih protesta. „Torontal” od 1. jula 1914. prenosi parole uzvikivane na zagrebačkim demonstracijama: „Dole srpske ubice, dole Srbija, dole kralj Petar”. Antisrpsko raspoloženje brzo se širilo, a mase su huškane na rat. Po hramovima svih veroispovesti najpre su se održavali pomeni stradalom Francu Ferdinandu i njegovoj supruzi, a onda su, kada je rat počeo, održavana bogosluženja „u slavu austrougarske vojske i oružja”. – Uzimajući u obzir tadašnju atmosferu, ne čudi odluka srpskog življa sa područja Južne Ugarske, doneta četiri godine kasnije, o prisajedinjenju Srbiji, zaključuje Krčmar.
U ratu su se događaji nizali jedan za drugim, pa su neki, veoma interesantni, bili nepravedno preskočeni i prećutani, a oni privlače pažnju i sa današnje vremenske distance. To se naročito dešavalo u srpskoj literaturi gde su velike pobede u Prvom ratu zasenile sva druga dešavanja. Tako se malo zna o različitom držanju srpskog stanovništva u Velikom Bečkereku na početku rata i ta tema zaslužuje posebna istraživanja. Srbi su međusobno bili podeljeni po pitanju odnosa prema Sarajevskom atentatu. Još je Miloš Crnjanski primetio da su ubistvo prestolonaslednika odobravale niže klase i omladina, a da su ga osuđivali viši staleži – buržoazija i Crkva.
Tako je, na primer, advokat Miloš Đorđević ispred zajednice velikobečkerečkih Srba na Županijskoj skupštini osudio atentat i od njega se ogradio. Bečkerečka pivara poznatog industrijalca Lazara Dunđerskog početkom rata je preko Crvenog krsta pomogla rat Austrougarske protiv Srbije sa velikodušnih dve hiljade kruna, tada značajne sume novca. Temišvarski vladika Georgije Letić pozivao je svoje sunarodnike na vernost austrougarskoj otadžbini. A ipak, posle rata naišlo je vreme u kome su pomenuta trojica isticani kao primeri patriotskog držanja. Štampa svedoči i da je srpski lekar dr Aron Pešić odlikovan od Austrougarske i posle rata je normalno živeo u Bečkereku, kao ugledni zdravstveni radnik i član više lokalnih udruženja sa istaknutim jugoslovenskim obeležjem.
Listanje mađarske i nemačke periodike potvrđuje da je ratna propaganda vrlo brzo uzela maha. Novine su preuveličavale austrougarske uspehe, a prećutkivale neuspehe. Čak je „Torontal” 30. jula 1914, na samom početku rata, objavio lažnu vest da su Austrougari zauzeli Beograd. „Vohenblat” je tu vest ipak demantovao. Pisalo se da su prilikom zauzimanja Beograda početkom decembra 1914. Beograđanke plakale i skandirale „Živeli Mađari”. Valjda se mislilo da su žene plakale od sreće.
Đuro Đukić
objavljeno: 27.06.2014.
