Izvor: JUGpress.com, 11.Jan.2026, 20:16
Stav: Državna kolonizacija i posrbljavanje Vranja i okoline
PREŠEVO
Piše: Nehat Hyseni
Prisustvo Albanaca u Vranju do kraja XIX veka Vranje i njegova sela su do kraja XIX i početkom XX veka bila prostor sa snažnim albanskim etničkim prisustvom – muslimanskim, hrišćanskim, kao i postepeno posrbljenim hrišćanskim Albancima, poznatim u narodu i literaturi pod nazivom „Arnautaši“.
Osmanska dokumenta, usmena tradicija i sama srpska pisana svedočanstva potvrđuju da je veliki deo gradskih mahala u Vranju, >> Pročitaj celu vest na sajtu JUGpress.com << kao i okolnih sela, bio naseljen autohtonim Albancima. Hadži-Vasiljević kao „nenamerni“ svedok albanskog prisustva Srpski naučnik iz Vranja, Jovan Hadži-Vasiljević, često, čak i bez namere, nastupa kao dragoceni svedok albanske stvarnosti.
Iako autor sa izrazito srpskim nacionalnim pogledom i deo ideološkog aparata kolonizacije, ostavio je izuzetno značajna svedočanstva o albanskom prisustvu, posebno o hrišćanskim Albancima u Srbiji.
On beleži stotine gradskih i seoskih porodica u Vranju i okolini albanskog porekla, koje su nekada bile muslimanske ili hrišćanske albanske porodice, ali su kasnije posrbljene, menjajući veru, prezimena, jezik i etnički identitet. Često piše da mnoge porodice „jesu albanskog porekla, ali su danas Srbi“, čime svedoči o završenom ili još uvek tekućem procesu asimilacije.
U svojim delima navodi imena porodica, gradske mahale, oblasti porekla i podatke o „nekadašnjem albanskom identitetu“.
Hadži-Vasiljević pominje:
• muslimanske albanske porodice proterane posle 1878,
• albanske porodice primorane da pređu u hrišćanstvo,
• porodice koje su sačuvale jezik, ali izgubile nacionalni identitet,
• porodice danas potpuno posrbljene, ali sa dokumentovanim albanskim poreklom.
Procesi proterivanja, nasilja i asimilacije Vranje je bilo istorijski albanski prostor na kome su korišćeni različiti državni, administrativni i policijski mehanizmi radi uništavanja albanskog nacionalnog identiteta i sprovođenja etničkog čišćenja, posebno tokom Srpsko-osmanskih ratova (1876–1878).
Posle ratova, desetine hiljada Albanaca su proterane, njihova imovina je konfiskovana, a grad Vranje je izgubio svoju albansko-muslimansku jezgru.
Posle Berlinskog kongresa (1878) započeo je organizovani državni pritisak:
• zabrana albanskog jezika,
• korišćenje crkve kao kulturnog i identitetskog instrumenta,
• promena prezimena (dodavanje nastavka –ić),
• nasilno upisivanje Albanaca kao „Srba“.
Državna kolonizacija je sprovođena brutalno: srpski kolonisti su naseljavani u napuštene kuće i na imanja proteranih Albanaca, donošeni su posebni zakoni o zemljištu, sprovodila se represivna agrarna reforma itd.
Policija i sudovi primenjivali su kulturni, psihološki i fizički pritisak, stvarajući i socijalne podsticaje za „integraciju u srpsku naciju“ i podstičući skrivanje albanskog porekla iz straha od represije.
Rezultat je bio nestanak identiteta jednog grada koji je nekada imao snažno albansko stanovništvo.
Vranje – od albanskog prostora do „grada bez Albanaca“ Krajem XX veka, Vranje, nekada prostor sa snažnim albanskim slojem, predstavlja se kao „srpski grad bez Albanaca“.
Ali albanski koreni su i dalje prisutni:
• stara toponimija postoji,
• unutrašnje porodično pamćenje živi,
• istorijska dokumenta su neoboriva!
Ovi podaci ruše srpsku tezu da su se „Srbi albanizovali“ tokom osmanskog perioda; naprotiv, potvrđuju da su hrišćanski i muslimanski Albanci posrbljeni kroz državno vođen proces.
Izuzetan značaj dela Jovana Hadži- Vasiljevića Njegova dela, posebno „Južna stara Srbija – istorijska, etnografska i politička istraživanja“ (1909, 1913), predstavljaju ključne izvore za proučavanje stanovništva Vranja u periodu prelaza sa osmanske na srpsku vlast.
Iako nacionalno pristrasan, dokumentovao je ono što je srpska politika želela da sakrije: veliki deo današnjeg srpskog stanovništva u Vranju nekada je bio albanskog porekla. Preševo – Bujanovac – Vranje – Toplica: jedinstven istorijski albanski prostor
Ako se Vranje posmatra zajedno sa Preševom, Bujanovcem i Toplicom, narativ postaje potpun.
Pre 1877–1878. ovo je bio jedinstven albanski prostor, sa albanskim selima, mahalama, toponimima, muslimanskim i pravoslavnim stanovništvom albanskog porekla i neprekinutim porodičnim i plemenskim vezama.
Posle ratova, Toplica je ispražnjena i kolonizovana, Vranje je posrbljeno i asimilovano, dok su Preševo i Bujanovac postali utočište proteranih Albanaca i nosioci kontinuiteta albanskog prisustva u Južnoj Moravi. Današnji Albanci Preševa i Bujanovca su u velikoj meri potomci Albanaca iz Vranja i Toplice.
Ovo predstavlja primer opstanka albanskog nacionalnog identiteta kroz teritorijalnu koncentraciju. Zaključak Istorija ovog prostora nije istorija tri odvojena regiona, već jednog jedinstvenog albanskog stabla sa tri različite sudbine:
• etničko uništenje putem masovnog proterivanja (Toplica),
• potpuna asimilacija i posrbljavanje (Vranje),
• očuvanje i kontinuitet nacionalnog identiteta (Preševo, Bujanovac i Medveđa).
Ovaj istorijski kontekst čini Vranje posebnim studijskim primerom u istoriji Albanaca na jugu Srbije i svedoči o skrivenoj, ali neospornoj istorijskoj stvarnosti koja i dalje čuva svoje duboko istorijsko sećanje. Preševo, 7. januar 2026.
I ovo Vam može biti interesantno
Pogledaj vesti o: Vranje
