Izvor: Glas javnosti, 29.Mar.2009, 02:37 (ažurirano 02.Apr.2020.)
„Ča Mita“ od Vranja
VRANJE - Vranjanci čuvaju kao oči u glavu spomenik svojim oslobodiocima od Turaka postavljen u parku u centru grada, kojeg s ponosom zovu „Čika Mita“. Naime, Jovan Pešić, profesor istorije, kaže da je spomenik posvećen oslobodiocima postavljen povodom 25-godišnjice oslobođenja grada pod Pržarom od Turaka. Od tada pa do danas ovaj spomenik više puta je rušen, sklanjan pa vraćan i svojevrstan je svedok istorije Borine varoši.
>> Pročitaj celu vest na sajtu Glas javnosti << />
Nema pisanog dokumenta, ni zvaničnog podatka, a ni datuma kada je spomenik oslobodiocima od Turaka dobio naziv „Čika Mita“. Pretpostavlja se da je ličio na nekog meštanina sa tim imenom, ili je neko hteo da bronzanoj figuri da autentično ime iz ove sredine, a za Vranje je vekovima bilo vezano ime Mita, kao neka vrsta mita o mentalitetu ljudi iz grada, koji se u istorijskim zabeleškama pominje još 1093. godine kada je raški župan Vukan u svojim osvajačkim pohodima stigao u ovaj kraj.
Inače, na postamentu monumentalnog bronzanog spomenika piše da je grad oslobođen od Turaka 31. januara 1878. godine pod vrhovnom komandom Milana M. Obrenovića, a pod vođstvom generala Jovana Belimarkovića. Na njemu je uklesano još 118 imena starešina, redova i dobrovoljaca palim u borbama sa Turcima. Vranje je u turskom ropstvu bilo 422 godine, sedam meseci i 17 dana. Slobodu je dočekalo sa nešto više od 8.000 žitelja.
Izgradnja i postavljenje spomenika u centru Vranja otvorilo je novo poglavlje u istoriji grada. U Drugom svetskom ratu Bugari su spomenik „Čika Mite“ lancima vezali za tenk i srušili ga.
Pešić navodi da je tada spomenik bio znatno oštećen.
- Na sreću, ostavljen je nedaleko od zgrade Načelstva sakriven na prostoru između Pašinog konaka i Haremluka u kojima su danas Narodni muzej i ugostiteljski objekat „Simpa“. „Čika Miti“ je polomljena leva ruka u kojoj je držao pušku „ostrogušu“, a odlomljen je i vrh cevi topa koji se nalazi kraj nogu ratnika - kaže Pešić i dodaje da se puška čuva u depou Narodnog muzeja, ali da bi eventualno ponovno kompletiranje spomenika narušilo priču o njegovom istorijskom stradanju i opstajanju.
Po sećanjima starih Vranjanaca, pred Drugi svetski rat, drvene tarabe zamenjene su sa veoma autentičnom ogradom od metalnih stubića i lanaca, ali ju je neko sklonio. Upućeni kažu da se nalazi na gradskom groblju i mogla bi bar delimično da vrati stari sjaj spomeniku, koji gleda na istok i svojim izgledom ponosnim i punim neke čudne dinamike kao da čuva grad pod Pržarom od stranaca zlih namera.
„Ča Mita“, kako ga od milošte zove većina Vranjanaca, ponos je svih u ovom kraju, što dokazuju obaveznim fotografisanjem ispred spomenika.
Trinaest godina posle podizanja spomenika, koji je uradio beogradski vajar Simon Roksandić, porušili su ga bugarski okupatori u Prvom svetskom ratu.
Nakon što su ga srušili i natovarili u zaprežna kola, Bugari su sa spomenikom krenuli prema Grdelici. Od tada mu se gubi svaki trag, a pretpostavlja se da je pretopljen za topovsku đulad, ili nešto slično. Na sreću, Roksandić je u svom ateljeu sačuvao kalup, pa je posle rata naručen, urađen i postavljen novi „Čika Mita“, na istom mestu ispred zgrade Načelstva.
Prostor oko njega bio je ograđen drvenim tarabama.
Zivim od rodjenja u Vranju i prvi put cujem za ovo vase "Ca Mita"!Malo se bolje raspitajte o necemu pa tek onda napisite pravu istinu!
