Izvor: Politika, 15.Nov.2006, 13:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Zadivljujuća lepota minulih vekova
Nalazište Justinijana Prima gotovo jedan vek zaokuplja arheologe, istoričare i druge naučnike, ali njegova tajna još nije do kraja otkrivena
Skoro jedan vek traje organizovano istraživanje mesta gde se nalaze ostaci jednog od najvećih i najznačajnijih vizantijskih gradova u unutrašnjosti južne Srbije, na teritoriji Jablaničkog okruga, 28 kilometara zapadno od Leskovca, tj. sedam kilometara severozapadno od Lebana.
– Arheološki lokalitet Caričin grad >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << ili Justinijana Prima predstavlja vanserijski spomenik antičkog urbanizma i arhitekture, čija istraživanja su započeta 1912. godine – podseća Veroljub Trajković, direktor Narodnog muzeja u Leskovcu.
Brojna posrtanja
– Uz brojna posrtanja i prekide, mnoge ekipe su istraživale ovaj lokalitet. Predvodili su ih naši poznati arheolozi, od Vladimira Petkovića, Franca Mesesnela, Aleksandra Deroka, Svetozara Radojčića, Đorđa Mano-Zizija, Nevenke Spremo-Petrović, Vladimira Kondića, Vladislava Popovića do Vujadina Ivaniševića, čoveka koji poslednjih deset godina nesebično daje doprinos daljem istraživanju Caričinog grada, a koji je istovremeno i koordinator programa – veli Trajković.
Direktor Narodnog muzeja u Leskovcu podseća da su u istraživanju lokaliteta Caričinog grada učestvovali i francuski arheolozi Noel Dival, Žan Mišel, a sada, zajedno sa Ivaniševićem, Bernar Bavan.
Caričin grad je, u blizini mesta rođenja, sagradio jedan od najvećih vizantijskih careva Justinijan I (527–565), graditelj čuvene Aja Sofije u današnjem Istanbulu. Pošto leži na blagim padinama koje se spuštaju od planine Radan ka Leskovačkoj kotlini, na mestu van glavnih putnih tokova, tek su se krajem XX veka pojavile prve vesti o značajnim ostacima grada izgubljenog u dolini Puste reke. Ruševine grada je, inače, prvi opisao znameniti Mita Rakić 1880. godine u listu "Otadžbina".
Prva arheološka iskopavanja obavljena su u predvečerje balkanskih ratova, a Vladimir Petković je za početak radova izabrao najvišu tačku, dominantan plato na kome je otkrio ostatke episkopske bazilike. Ponesen veličinom grada, otkrićem velike crkve, mnoštvom arhitektonske plastike i ostacima mozaika, izneo je prve hipoteze o veličini grada i njenom trajanju, koje i danas zaokuplja pažnju stručnjaka. Nažalost, ratni vihori i ekonomske teškoće su prekinule istraživanja koja su obnovljena tek 1936. godine pod pokroviteljstvom dveju ključnih institucija – Srpske kraljevske akademije i Univerziteta u Beogradu, da bi ponovo bila prekinuta 1940. godine.
Istraživanja su, posle sedmogodišnjeg prekida, obnovljena 1947. godine i trajala su sve do 1970, sa manjim prekidima, a zatim su, 1975, pod rukovodstvom Vladimira Kandića i Vladislava Popovića, obnovljena istraživanja i usledila je saradnja sa francuskim naučnicima.
Gradske celine
Sva ova istraživanja pokazala su da je utvrđeno naselje Caričin grad dužine više od 500 metara i da je urbano jezgro sačinjeno od tri celine – Akropolja, Gornjeg i Donjeg grada, na koje se nadovezuje široko predgrađe i spomenici u bližoj i daljoj okolini. Na najvišem platou, koji dominira okolinom, postavljen je Akropolj, a ispod njega leže Gornji i Donji grad.
Uži prostor grada, branjen moćnim kamenim bedemima, bio je veličine oko deset hektara, dok je predgrađe zauzimalo veću površinu. Prema urbanističkoj shemi, sa Akropoljem, centralnim trgom i nizom ulica sa porticima, Caričin grad je predstavljao tip naselja nastalog po uzoru na istočne gradove, dok projektovani blokovi, kojima su rešeni unutrašnji prostori, nasleđu duguju rimskoj tradiciji.
– Mnogo je urađeno na istraživanju ovog vrednog lokaliteta, ali predstoje nova opsežna i značajna istraživanja – zaključuje Veroljub Trajković, direktor Narodnog muzeja u Leskovcu i menadžer kompletnog projekta.
-----------------------------------------------------------
Zaštita i predstavljanje
Nedavno je upravo Narodni muzej predstavio projekat "Zaštita kulturnog nasleđa i turističke prezentacije i istorijskog lokaliteta Caričin grad". Projekat je finansirala Evropska unija, realizovala Evropska agencija za rekonstrukciju, a sproveden je u okviru programa Regionalnog društveno-ekonomskog razvoja. Inače, za ovogodišnje istraživanje najznačajnijeg lokaliteta južne Srbije, Caričinog grada, Agencija za rekonstrukciju Evropske unije odobrila je 126.500 evra, ali će se, takođe uz pomoć inostranih donatora i Vlade Srbije, istraživanja nastaviti i narednih godina.
Lokalitet je, zahvaljujući dosadašnjim istraživanjima, jasno profilisan, a sada je potrebna njegova eksploatacija, kao i medijsko predstavljanje.
Danilo Kocić
[objavljeno: 15.11.2006.]
