Izvor: Politika, 18.Nov.2006, 13:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Pesnička jednačina intime
Od prethodne zbirke Život na razglednici (2003), najnoviji rukopis Ane Ristović (1972) minimalističkog naslova Oko nule, razlikuje se baš onoliko koliko prvopomenuta zbirka od Zabave za dokone kćeri (1999), a ova opet od prethodnih. Najpre u formalno-jezičkom i kompozicionom smislu, a onda i u pogledu osnovnog poetskog tonaliteta, temperamenta, donekle tematike, ali mnogo više osnovnih postupaka kojim se sugeriše jedan poseban melanholnično-ironijski pogled na svet. >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << Viđen, dakako, ženskim očima koje ne uzmiču od "banalnosti beleženja svakodnevice" i veristički oblikovanih situacija – da bi se iz svake pojedinačne pesme-priče konačno u čitaocu iskristalisala svest o posebnim "žanrovima pesimizma". Čak i onda kada nije reč o putopisu ili eseju, koje čine sinkretički okvir autorkine prethodne knjige.
Posebnost zbirke Oko nule jeste njena čvršća uređenost u tri ciklusa, matematičkim jezikom označenim kao ono što je manje ili veće od nule: "–0", "O" i "+O", a osnovni registar je elegičan, na momente i rezignirajući, obeležen strepnjom, strahom i neizvešnošću. Uprkos najizrazitijoj težnji da se narativnim stilom popiše inventar sitnica koje utiču na egzistencijalnu promenu i svođenje računa lirske junakinje, koja je negde uvek "oko nule", dakle u potrazi za prosevima smisla i punoće.
Pesme sva tri ciklusa imaju u podnaslovu odrednicu "strah od....nečega", što je dobar poetički signal za kanalisanje očekivanog smisla, čak i onda kada nas on u izvesnom smislu izneveri. Ako se strahovi od prirode, strahovi od kraja programa, od kompjutera, od muškarca, od žene, spisateljskog braka – shvate ne samo kao metafore onog primarnog straha od sebe, odnosno stanja u kome se najzad pojavljuje "strah od gubitka straha" već i kao bukvalno, životno i psihološko iskustvo koje je na neki način blisko svakoj ženi Ristovićkinih godina i statusa, dobićemo različite mogućnosti tumačenja.
A ono je u dosluhu sa estetizovanjem svakodnevice, što nosi sa sobom rizik (auto)biografskog iznošenja privatnog ili poluprivatnog iskustva, koje se otelovljuje u pesmi kao imaginativnoj jezičkoj strukturi. U tom smislu, profinjena ironija, erotičnost i multikulturalna prožimanja slike o sebi i slike o drugom, kao i česte literarne reminiscencije od kojih su neke bile prepoznatljive, a neke sasvim skrivene – kao da delimično izostaju u ovoj knjizi Ane Ristović. Premda se Oko nule – u izvesnim, posebno formalnim aspektima pesme dugog stiha, svojevrsne poetske storije – pribižavaju upravo njenoj zapaženoj i nagrađenoj zbirci Zabava za dokone kćeri.
Gorčina i gubitak iluzija u pojedinim tekstovima iz poslednje zbirke sugestivno utiču na čitaoca onda kada imaju metaforičko-simboličku poentu, upečatljive slike i neku vrstu unutarnje dinamizacije govora. Tako se u jednom broju pesmama upravo odvija prava izmena unutrašnjih, gotovo pripovednih govornih činova: od "ja" subjekta, preko razgovornog (kvazi) dijaloškog "ti", do neutralne, deskriptivne situacije u trećem licu.
Međutim, kao da efekat ovakve "prozaizacije" poetskog stiha ne daje uvek jednake rezultate. U pesmi "Tako svetlo, tako tamno" (strah od zalud) alegorijsko-simbolički potencijal priče o životu jednog "sredovečnog, perspektivnog" pesnika jednostavno se gubi u mnoštvu nedovoljno selektovanih detalja i sasvim neubedljivoj poenti. S druge strane, izvanredne primere poetske istančanosti nalazimo npr. u "Tupoj pesmi" (strah od demencije), "Lep pogled" (strah od rutine), "Gde te nema" (strah od odsustva), kao i u onim tekstovima koje najviše "podražavaju" strahove od oniričkog susreta i razgovora sa ocem, pesnikom.
Pritom, Ristovićev motiv hladne trave igra ključnu ulogu u simboličkom, ali ne i patetičnom uzdizanju lirske junakinje do raja, do prostora onostranog: "Jer, konačno – kao nekada davno, umesto tebe, diše/ neko drugi. A hteo bi, ako si već travnjak, da po tebi/ neko hoda i kaže: ovo je neravna površina./ Poravnaj se. /Budi drugačiji, bolji. Budi mekši, sličniji raju,/ kojem pogoduje čista, nepregledna ravnica" ("Bez oblaka", strah od gubitka strahova).
Upravo poslednje pesme ove zbirke ukazuju na autentičnu egzistencijalnu promenu u svesti i emotivnom poetskom svetu Ane Ristović, kao i u proširivanju granica formalnog, a posebno zanimljivog eksperimentalnog diskursa (pesma formirana kao ludistička fantastična igra "Ukrštene reči" (strah: gde me ima, gde me nema"). U tom smislu, ovu poetsku knjigu Ane Ristović o strahu, možda baš onom temeljnom – strahu od smrti – doživljavamo najpre kao prelaz od pesama nevinosti ka poeziji zrelosti.
Bojana STOJANOVIĆ PANTOVIĆ
-----------------------------------------------------------
Bela buka
(Strah od kraja programa
U romanu Dona Delila Bela buka
jedna žena dnevnu dozu male sreće
traži u dobro snabdevenom supermarketu,
a svake večeri konzumira lek
protiv straha od smrti:
Kažu – nema mučnine, crvenila kože,
vrtoglavice i gubitka apetita,
jedina kontraindikacija je
beskrajna, nepomična, slepa
vezanost za televizor.
Jer smrt je u stvari odsustvo slike,
bela buka, ekranski sneg
po kojem niko ne hoda, i zato
toliko šušti, iz čistog očajanja.
Jer mrtav si,
ako nemaš prave informacije
pre nego što se sve već desi.
Jer mrtav si odavno,
čak i ako informaciju o njoj,
sopstvenoj smrti,
dobiješ tek posthumno.
Ana RISTOVIĆ
[objavljeno: ]
