Izvor: Danas, 15.Dec.2015, 09:35 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Manastir Uspenje: Na mestu kule-stražare
Na levoj obali Zapadne Morave, iznad njene najveće okuke koju pravi meandrirajući između Ovčara i Kablara na putu ka Čačku, nalaze se ostaci srednjovekovne kule i danas dva živa manastira - Uspenja i Jovanja, čija je sudbina tesno uvezana spletom viševekovnih istorijskih okolnosti. Pretpostavke da se na mestu današnjeg Uspenja, vidljivog sa svih strana Ovčarsko-kablarske klisure, u srednjem veku nalazila istoimena crkva zasad ne mogu da potvrde ni nauka ni narodno predanje, tako da >> Pročitaj celu vest na sajtu Danas << je ovaj bivši metoh Jovanja faktički najmlađi manastir u Klisuri.
U Ovčarsko-kablarskoj klisuri, koju Zapadna Morava duž 20 kilometara svog toka između Požeške i Čačanske kotline useca između planinskih masiva Ovčara (985 metara nadmorske visine) i Kablara (885 mnv), danas se nalazi devet manastira, dva paraklisa i jedna crkva. Zbog toga se ovaj prostor, koji je odlukom Vlade Srbije zaštićen kao prirodno dobro Prve kategorije, naziva i "Malom srpskom Svetom Gorom". Serija tekstova u Danasu o ovoj jedinstvenoj geomorfološkoj celini, u kojoj su prirodne lepote meandara Zapadne Morave združene sa duhovnom baštinom, realizovana je sufinansiranjem iz budžeta Opštine Čačak.
Samostalnost je dobio 2003, a radovi na njegovom uređenju privedeni su kraju sredinom prošle nedelje, kada je na praznik svetog Alimpija Stolpnika episkop žički Justin (Stefanović) osveštao manastirski zvonik i potporni zid. Uspenje je ženski manastir, kao manastirsku slavu slavi praznik Uspenja Presvete Bogorodice - Veliku Gospojinu 28/15. avgusta.
Priča o manastiru Uspenje zapravo je priča o srednjovekovnoj kuli podignutoj na brdu poznatom kao Gradina ili Kulina. Arheološka istraživanja pokazuju da je bila sagrađena u 14. ili 15. veku, a da stariji arheološki materijal potiče iz 10. veka, sa fragmentima iz antike i praistorije. Nauka nema dokaza za teoriju da je ovu kulu iznad manastira Jovanje, kao i onu iznad Blagoveštenja gde se danas nalazi Crkva Svetog Ilije, podigao arhiepiskop srpski Danilo Drugi (1270-1337), veliki duhovnik, poverljiv saradnik kralja Milutina i pisac žitija kraljeva i arhiepiskopa srpskih. Arheolozi smatraju da je i pre podizanja kule postojalo naselje na mestu današnje manastirske crkve u Uspenju. Pored nje se i sada nalaze ostaci kule visine do pet metara i zidovima debljine do dva metra. Procenjuje se da je kula bila visoka oko 30 metara i da je imala zvonik, koji su najverovatnije Turci zarušili jer su zabranjivali zvonjenje zvona. Na lokalitetu je pronađen i srebrni novac cara Dušana.
Veruje se da je kula iznad Jovanja sagrađena po ugledu na utvrđene manastire na Svetoj Gori Atonskoj, pre svega Pirg Hrusija iz vremena kralja Milutina, koji štiti manastir Hilandar sa mora. Osim zaštite monaha i stanovnika Ovčarsko-kablarske klisure, "Jovanjska kula" bila je i mesto na kome su se prepisivale knjige, a u podrumu je imala "neku vrstu tamnice - mesto ispaštanja pokajnika u kojoj su, po uzoru na Svetog Jovana Lestvičnika, monasi okajavali svoje grehe". Na manastirskom blogu nedavno je objavljena monografija o Uspenju Zorice Zlatić Ivković, koja je takođe zagovornik teorije o dva pirga - kule stražare u Klisuri.
"Jedinstvena skupina monaških staništa, upamćena kao "Srpska Sveta Gora", bila je obezbeđena visokim kulama-stražarama podignutim na uzvišenjima koja su dominirala nad ulazima u Klisuru - na zapadnoj strani, na kupastom brdu iznad manastira Blagoveštenja i na bregu iznad manastira Jovanja, na prilazu Klisuri sa istoka. Pored stalnog osmatranja okoline i prilaza, utvrđene kule su služile i za prihvatanje monaha i zbrinjavanje manastirskih dragocenosti tokom opasnosti i neprijateljskih opsada. Na izduženom kablarskom grebenu koji se uvlači u korito Morave, sačuvano predanje pominje kulu sa zvonarom iznad manastira Jovanja sa koje su oglašavani časovi molitve ostalim manastirima u Klisuri. Zapisi monaha na rukom pisanim bogoslužbenim knjigama svedoče da je u njoj postojala pisarnica, a ispod te prostorije tamnica. U kablarskoj kuli nalazila se i crkva posvećena Uspenju Bogorodice, a u pirgu iznad manastira Blagoveštenja hram posvećen starozavetnom proroku Iliji. Posle stradanja utvrđenja, koja su čuvala prilaze manastirima, u klisuri Zapadne Morave monasi i vernici očuvali su predanje i posvete njihovih svetinja. Oba kultna mesta - Ilinje i Uspenje, obnovio je episkop žički Nikolaj Velimirović u godinama pred Drugi svetski rat uzdižući i druge zapustele manastire u Klisuri", piše u ovoj blog-monografiji.
Kula iznad Jovanja zapustela je kad i ovaj manastir u 17. i 18 veku. U nju se život nije vratio ni kada je Jovanje obnovljeno 1849, ali je zato novi momenat bio drugi dolazak vladike Nikolaja Velimirovića na čelo Eparhije žičke 1934. godine. Veliki duhovni preporod koji je on pokrenuo zahvatio je i Ovčarsko-kablarsku klisuru, gde je pored "Jovanjske kule" sagrađena crkva posvećena Uspenju Presvete Bogorodice, kao hram budućeg manastira i plod verskog zanosa Bogomoljačkog pokreta. Iako je vladika Nikolaj želeo da počiva u manastiru Ćelije, gde je "prvi bukvar čitao", kruži priča da je uspenjski hram iznad Jovanja, nekadašnje lavre ovčarsko-kablarskih manastira, trebalo da bude grobna crkva žičkih episkopa.
Prema želji vladike Nikolaja, uspenjska crkva bila je verna kopija srednjovekovnog ohridskog hrama posvećenog caru Konstantinu i carici Jeleni. Građena je materijalom sa kule, koja je zbog toga 1939. bila prilično rastresena miniranjem dinamitom. Starije monahinje kasnije su pričale da se u unutrašnjosti kule, pre njenog rušenja zbog gradnje crkve, na istočnom zidu nazirale freske sa likom Bogorodice.
Radovi na novoj crkvi, čiji je ktitor bila Leposava Prokić iz Beograda, završeni su 1939, ali manastir, zbog raznih okolnosti, nije zaživeo više od 60 godina. Iako je crkva, kao metoh Jovanjski, bila pusta, ljudi su sa svih strana tu donosili ploče sa urezanim krstovima umrlih i nastradalih koji nemaju obeležje.
/Želju vladike Nikolaja sa obnovi Uspenje ispunio je privatni preduzetnik iz Čačka Miloš Velimirović, zahvaljujući kome je crkva dovedena u red i osveštana pre 13 godina, podignuta zvonara, započet konak i uređen put. Dolaskom monahinje Naume 2003. Uspenje dobija status samostalnog manastira.
Uspenjska crkva je jednobrodna građevina sa izdignutim transeptom, bez kupole, sa južnim paraklisom i tremom. Ozidana je kamenom i omalterisana, što je ponovljeno prilikom rekonstrukcije 1998. Spoljašnja dekoracija je, kao i unutrašnja, potpuno svedena. Prvobitni ikonostas bio je rad Ivana Justina Meljnikova, đaka Likovne akademije iz Sent Peterburga, koji je pre Drugog svetskog rata radio ikonostas Novog Preobraženja i uređenje kripte u pećini Kađenica. Taj ikonostas je stradao tokom rata, pa je oltarska pregrada tokom poslednje obnove ispunjena ikonama Vesne Biorac.
Crkva svetih cara Konstantina i carice Jelene nalazi se u starom delu Ohrida, u neposrednoj blizici crkve Bogorodice Perivleptos. Sagrađena je u 14. veku od lomljenog kamena i opeke. To je jednobrodna građevina sa transeptom, kojoj je kasnije s južne strane dodat paraklis.
Monaška lestvica
Sveti Jovan Lestvičnik, poreklom iz znamenite carigradske plemićke porodice, u sinajski manastir Svete Katarine otišao je sa 16 godina. Živeo je u 6. veku. Gotovo dve decenije bio je pod duhovnim rukovodstvom starca Martirija, a posle 40 godina podvizivanja u pećinama sinajskih vrleti, izbran je za igumana. Knjiga o monaškom životu "Lestvica" ili "Rajska lestvica" je njegovo glavno delo po kome je i nazvan Lestvičnik. U njoj se nalazi 30 pouka, koliko ima i stupnjeva u monaškom podvigu da bi dostigao duhovno savršenstvo. Ideja "Lestvice" o postepenom uzrastanju u duhovnom savršenstvu preuzeta je iz sna starozavetnog praoca Jakova. Simbolično - lestvica stoji na zemlji i vrhom dotiče nebo, po njoj se anđeli penju i silaze, a na njenom vrhu se nalazi sam Gospod, što označava "čovekov put ka visinama božanske savršenosti i vezu između zemlja i neba...", objašnjavaju bogoslovi.
