Izvor: Politika, 21.Okt.2011, 23:07 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Krvava odmazda „sto za jednog”
Kragujevac – Od 19. do 21. oktobra 194. godine, nemačke okupacione trupe izvršile su krvavu odmazdu nad civilima. U Kragujevcu i okolnim selima, Maršiću, Ilićevu i Grošnici, streljano je 2.794 ljudi. Ubijeni su đaci i profesori Gimnazije, radnici i seljaci, a najmlađi Dragiša Nikolić imao je 11 godina i 11 meseci.
Spomen muzej „21. oktobar” formiran je 1953. godine. Od tada se u kragujevačkim Šumaricama, svakog 21. oktobra, održava „Veliki školski čas”. >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << To je centralna manifestacija komemorativnih svečanosti posvećenih nevinim žrtvama fašističkog terora.
Povod za odmazdu bio je događaj od 16. oktobra 1941. U mestu Dumača, između sela Ljuljaci i Bare, na putu za Gornji Milanovac, iz zasede je napadnut nemački konvoj koji se kretao ka Kragujevcu. U zajedničkoj akciji četnika i partizana ubijeno je devet i ranjeno 27 vojnika, od kojih je jedan kasnije preminuo.
U besu zbog pogibije, krajskomandant Oto fon Bišofshauzen donosi naredbu da se sprovede odmazda i u delo sprovede naredba generala Franca Bemea od 10. oktobra 1941: za ranjenog nemačkog vojnika streljati pedeset civila, a za svakog ubijenog sto.
Racija je počela 19. oktobra. U selima na obodu Kragujevca, gde su se po mišljenju nemačke komande krili „banditi”, vojnici Trećeg rajha nisu uspeli da sakupe dovoljan broj ljudi. Privođenja su nastavljena u Kragujevcu. Ljudi su izvođeni iz kuća, radnji i bakalnica. Iako je naredba glasila da se privedu muškarci u dobi između 16 i 60 godina, u kolonama koje su odvođene na već pripremljena stratišta bilo je i mlađih od 16 godina.
Prema podacima istoričara i višeg kustosa Spomen muzeja „21. oktobar” Staniše Brkića, autora knjige „Ime i broj”, u Kragujevcu i okolnim mestima streljano je 40 dečaka uzrasta od 11 do 15 godina, 261 srednjoškolac, kao i 16 mladića koji su imali između 19 i 21 godinu.
Odmazdom u Kragujevcu rukovodio je major Paul Kenig, a za raciju u okolnim selima bio je zadužen kapetan Fric Fidler. Iznerviran događajima koji su se odigrali u Maršiću i Ilićevu, gde je prilikom pokušaja bekstva grupe meštane došlo do sukoba u kojima je poginulo nekoliko nemačkih vojnika, Fidler je naredio da se pohapsi još oko 500 ljudi.
Tako je, umesto planiranih 2.300, u topovskim šupama u Šumaricama zatvoreno 2.800 ljudi.
Prema Brkićevim rečima, brojka o 7.000 streljanih nije tvorevina posleratnih komunističkih vlasti. Tu brojku je u minej, bogoslužbenu knjigu za mesec oktobar, prvi upisao prota stare kragujevačke crkve Dragoslav Veličković. Potreseni događajima koji su se odigrali, kasnije su iste podatke navodili i Danilo Mihailović, načelnik bezbednosti Dunavske banovine, kao i Živojin Jovanović, koji je kao preživeli svedočio na suđenju u Nirnbergu.
Zločinom u Kragujevcu bavila se i Državna komisija, koju je odmah po oslobođenju formirala nova narodna vlast. Tokom višemesečne istrage ažurirana su brojna svedočenja članova porodica streljanih, a rad na prikupljanju podataka završen je 12. jula 1945.godine.
U izveštaju koji je prosleđen vlastima u Beogradu navodi se da su na stratišta prvo odvedeni kragujevački Jevreji i simpatizeri komunista, kao i da su u streljanjima učestvovali i pripadnici pokreta Dimitrija Ljotića.
Brane Kartalović
objavljeno: 22.10.2011
