Izvor: Politika, 23.Dec.2014, 09:22 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Karađorđevićima tu nije mesto
Povodom teksta „Pariski spomenik Karađorđevićima i u centru Beograda” („Politika”, 16. decembar)
Spomenici u javnom prostoru podignuti u slavu istorijskim ličnostima, događajima iz bliže i dalje prošlosti ili velikim idejama uvek su, prema vladajućoj političko-ideološkoj matrici epohe, bili označeni kao uporišne identitetske tačke u procesima konstituisanja kolektivnog sećanja. Najnovije inicijative o postavljanju spomenika na beogradskim trgovima, šetalištima >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << ili u parkovima, pravljenje lista prioriteta ili čak javna arbitriranja, ostavljaju utisak da je reč o ishitreno donetim odlukama, bez ozbiljnijeg promišljanja o, na primer, simbolici prostora koji se predlaže za njihovo smeštanje, kako bi se u pozadini provukle nečije najblaže rečeno neprimerene i problematične ideje. Jer, kako drugačije objasniti predlog da se spomenik kraljevima Petru i Aleksandru Karađorđeviću postavi na platou između Starog i Novog dvora, odnosno između današnje Skupštine grada i Predsedništva Republike Srbije? Utisak o užurbanosti pojačan je informacijom da je u tu svrhu predložena replika spomenika koji je otkriven u Parizu 1936. u, kako je rečeno, „prestižnom 16. arondismanu”.
Šta je sve neetično, neuviđavno, destruktivno, cinično i nepristojno u ovoj ideji? Kratko podsećanje: na mestu predloženom za spomenik Karađorđevićima nalazio se od 1844. godine do početka 20. veka srpski dvor poznat kao Konak. U njemu su radili i živeli knez Aleksandar Karađorđević i kneginja Persida, potom knez Mihailo Obrenović i kneginja Julija, knez i kralj Milan Obrenović i kneginja i kraljica Natalija, kralj Aleksandar Obrenović i kraljica Draga. Kralj Milan je dovršio novu zgradu dvora 1884. (današnja Skupština grada), ali su Obrenovići i dalje koristili zgradu Konaka. U njoj su 29. maja/11. juna 1903. u zaveri u kojoj su učestvovali političari i oficiri ubijeni kralj Aleksandar Obrenović i kraljica Draga. Na presto u Srbiji došao je kralj Petar Prvi Karađorđević.
Ako bi se ideja o spomeniku nekim slučajem i ostvarila, to bi značilo da se Srbija kao država i njeni građani u dvadeset prvom veku nisu pomerili s početka 20. veka i događaja koji se odigrao upravo na tom prostoru i koji je imao sistematski potiskivane, ali dalekosežne posledice za zemlju i srpsko društvo. Pri svemu tome, kao istoričarka, osećam potrebu da kažem da nisam nikakva sledbenica obrenovićevske vs. karađorđevićevske linije, da tu podelu vidim kao svojevrstan konstrukt (a bilo ih je mnogo), koji je prizivan s vremena na vreme u našem istorijskom narativu, kako bi zamaglio neke druge ne toliko prijatne i lukrativne analize.
Reč je o sramnom činu u kome je adrenalinski naboj oficira kulminirao kasapljenjem i izbacivanjem tela ubijenog kraljevskog para preko ograde balkona u dvorsko dvorište. U satima i danima koji su usledili sve je učinjeno da se događaj u Konaku pretvori u opštenarodno slavlje. U pozadini su obavljani važni poslovi u cilju zatiranja tragova Obrenovića: sahrana bez opela, delimično uništavanje i manipulacija sa dvorskom arhivom kraljeva Milana i Aleksandra, uklanjanje slika vladarskog para i konačno rušenje Konaka. Usledila je dekonstrukcija vladarskog kulta Obrenovića i njihovo brisanje iz kolektivnog pamćenja. Sve u vezi sa njima prevedeno je u svojevrstan tabu zarad konstruisanja mita o „zlatnom dobu srpske demokratije”, koji je, uostalom, u novije vreme preispitan i doveden u pitanje. Zbog svega toga ovakve ideje ne bi trebalo ni da stignu do javnosti niti da budu predmet bilo kakvog pregovaranja.
Istorijski institut Beograd
Ana Stolić
objavljeno: 23.12.2014.
