Izvor: NoviMagazin.rs, 17.Jul.2015, 18:12 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Freska kao moderna
Grupa akademskih slikara više od dve godine oslikava novu kriptu i Crkvu sv. Kneza Lazara u Hramu svetog Save na Vračaru. Jednu ekipu vodi Goran Jović, freskoslikar po likovnom opredeljenju. Osim umetničkog rada, bavi se i akademskim, pa je asistent na predmetu “Zidno slikarstvo – mozaik” na Fakultetu likovnih umetnosti, gde je i doktorirao. Jović je naš vodič kroz malu istoriju freskoslikarstva i svoj rad
>> Pročitaj celu vest na sajtu NoviMagazin.rs <<
Priredila: J. Jovanović
Akademski slikar Goran Jović više od decenije oslikava hramove, a od sredine 2013. sa ekipom kolega umetnika radi freske u novoj kripti i Crkvi svetog kneza Lazara u podzemnom delu Hrama svetog Save na Vračaru. Freskoslikarstvo je Jovićev umetnički izbor, kako kaže, u fresko-tehnici najbolje izražava ličnu poetiku. Istovremeno, kao asistent na predmetu “Zidno slikarstvo – mozaik”, na Fakultetu likovnih umetnosti u Beogradu, kod profesora Zorana Graovca i profesorke Snežane Jovčić Olđa, Jović stečeno znanje prenosi studentima slikarstva.
Na narednim stranama ovaj mladi umetnik – rođeni Užičanin, ali igrom slučaja povremeni žitelj više gradova širom bivše SFRJ – pomaže nam da se snađemo u ovoj specifičnoj umetnosti, dajući nam usput i najvažnije podatke o radu u Hramu. Deo ovog priloga je Jovićev rad “Ikona danas i iskustva slikarstva moderne umetnosti”, pripremljen za naučni skup posvećen ikoni i njenom odnosu sa savremenom vizuelnom kulturom.
Kripta
Nova kripta ukopana je sedam metara ispod nivoa Hrama, prostire se na oko 250 kvadratnih metara, a čitav podzemni deo sa Crkvom zauzima oko 1.800 kvadratnih metara. Pod je u mermeru, a osim fresaka radi se svedeni mozaik čiji je glavni motiv zvezda. Kameni ukrasi podsećaju na čipku. U kriptu se može ući sa dve strane. Crkva je posvećena svetom knezu Lazaru, a u posebnoj vertikalnoj niši biće i freska “Sveti Sava miri braću”.
U jednom delu kripte će počivati patrijarsi, a Crkva neće biti samo za molitvu, već i za razna kulturna dešavanja, poput izložbi, predavanja.
Kriptu oslikavaju četiri ekipe, jedna je Jovićeva, druga Vladimira Karanovića i Veronike Đukanović, treća Jovana Atanaskovića i četvrta Anastasija Radovića. Preostali radovi na pozlaćivanju koje radi atelje Gorana Jovića trebalo bi da budu izvedeni u saradnji sa slikarkom Natašom Golubović.
Uočljivo je da na freskama nema istaknutih simbola, poput krsta. To je, kaže Jović, razumljivo pošto je sadržaj kompozicija predviđen sinopsisom prilagođen temama koje prikazuje. Krst u slavi se pojavljuje na tavanici oltara u kompoziciji “Krst u slavi”. Takođe, sama kripta je arhitektonski oblikovana u formi krsta. Gradnja Hrama započeta je 1939, kada je tadašnji patrijarh Gavrilo postavio kamen temeljac.
IZMEĐU KOMNENA I PALEOLOGA: Za početak Goran Jović objašnjava na koju se tradiciju oslanja njegov stil u freskoslikarstvu kada je reč o radovima u javnim prostorima tj. hramovima.
“Osnovne inspiracije, kada je reč o oslikavanju hramova, nalazim na prelazu između epoha Komnena i Paleologa, to je kraj XIII i početak XIV veka, zreli srednji vek, period kada su slikani Sopoćani. Između ove dve škole freskoslikarstva postoje značajne razlike. Komnene više odlikuje monumentalnost i istovremeno svedenost prikazanih formi. Paleolozi se, sa druge strane, u živopisu najjednostavnije mogu opisati predstavama sa mnoštvom učesnika u sceni, složenijim ritmom i bogatijom kompozicionom strukturom, većom plastičnošću oblika. Scene su deskriptivne i prilično narativne. Na slikarstvo renesanse Paleologa naročito je uticala literatura i razvoj crkvene poezije, koja i sama u istom periodu doživljava procvat, objašnjava Jović za Novi magazin.
Manastiri i crkve Moravskog stila, kao treće srpske srednjevekovne škole, specifični su na karti svetske srednjevekovne umetnosti. Uslovno ih možemo nazvati autohtonom sintezom različitih umetničkih uticaja iz kruga Vizantijske umetnosti. Ovo se najočiglednije može zapaziti u njenoj arhitekturi, ali i u slikarstvu svakako. Zadužbine s početka nemanjićke ere imaju uticaje epohe Komnenske umetnosti, Sopoćani su delnica i to je za mene svojevrsna mera u freskoslikarstvu, kada je reč o vizuelnom predstavljanju sakralne teme na zidu”, kaže naš vodič kroz ovu umetnost koja spaja i svetovno i duhovno, tradiciju i savremeni život.
Goran Jović ima i iskustvo restauracije i konzervacije fresaka i ikonostasa, gde je kao apsolvent bio član tima za obnavljanje crkava sv. Georgija u Užicu i sabora sv. Arhangela Gavrila u Staparima. Sve drugo što je radio je slikarstvo. Na pitanje kako se čovek opredeli za freskoslikarstvo, odgovara da je prvo bitno opredeljenje za slikarstvo uopšte: “Slikarstvo je stvar osnovnog unutrašnjeg poriva, a susret sa reprezentativnim primerima živopisa i ikonografije usmerilo me je na put ka ovoj vrsti umetnosti.”
Prva stepenica u učenju bila je Akademija SPC za umetnost i konzervaciju, magistrirao na Fakultetu primenjenih umetnosti, a doktorirao na Fakultetu likovnih umetnosti, gde je, kako rekosmo, asistent. Sastavni deo doktorskog rada je i oslikavanje Crkve sv. kneza Lazara na Ljubiću kod Čačka u fresko-tehnici.
U vreme kada sam studirao Akademija SPC je programski bila veoma slična sa Fakultetom likovnih umetnosti, kao i sa Fakultetom primenjenih umetnosti. Ono što nas je razlikovalo je nekoliko teoloških predmeta i posebno izučavanje tehnologije ikonografije i freskoslikarstva, na koje je stavljen akcenat na završnim godinama. Teologija slike sa njenom liturgikom, zajedno sa izučavanjem crkvene istorije u sintezi sa klasičnim predmetima koji se izučavaju i na drugim umetničkim školama, dala je veoma dobru osnovu za kasniji rad.
“U slikarstvu sam bio opredeljen za teme moderne, a onda sam u izvornoj ikonografiji prepoznavao forme koje imaju odlike i određenih formi savremene umetnosti i moderne. Snažan društveno angažovan kontekst ikonografije i specifična poetika vidljiva u logici stilizacije formi prikazane na ikoni vremenom su postale primarne u ličnom bavljenju umetnošću. Pored teocentrične, kakvim je mnogi vide, u ikoni pre svega egzistira humanistička dimenzija. Takođe prostor, kao jedna od najvažnijih odlika u vizantijskoj umetnosti, dinamičan je i višecentričan, on je nosilac određujuće specifičnosti likovnog i simboličkog u ikonografiji koja je pre svega usmerena na posmatrača”, objašnjava Jović.
“Ikonografija je u istom momentu i idealistička i duboko realistička. Prema dogmatici crkve ona svedoči o realnosti Hristovog ovaploćenja, a po tematici u svojim različitim segmentima govori o realnosti ljudskog bića i njegovog duha. Sa druge strane, idealizam koji postoji u ovom polju pogleda na svet čini se da nam je, ako ništa, možda povremeno potreban. Kako nama kao pojedincima, tako i u društvenoj institucijalizaciji najšireg spektra. U ovom trenutku prolazi mi misao Alekse Đilasa, parafraziraću, da bez idealizma ne bismo mogli da pomeramo standarde i njihove granice. Ta vodilja je bitna da bismo se svi u zajednici pomerali prema tom cilju, kako kao ličnosti tako i kao društvo.”
Mora li čovek da bude vernik da bi bio freskolikar?
“U sve što radi čovek treba da veruje. To je za umetnost najvažnije. Prepoznavanje lepote u formama koje vizuelno oblikuju ikonu i estetski doživljaj koji je proistekao iz tog odnosa doveli su me i do verovanja u Boga.”
PUT DO FRESKE: Put freske do zidova i svodova nove kripte i Crkve u Hramu svetog Save je dug. Slikarske ekipe koje rade na oslikavanju izabrane su na konkursnoj izložbi održanoj u kripti Hrama sv. Save na Vračaru krajem oktobra i novembra 2012. Prijavilo se preko šezdeset autora, nakon čega je sužen izbor. U sledećoj fazi razrađivale su se idejne studije, crteži i kolorističke skice prema temama sinopsisa čiji su autori profesori Bogoslovskog fakulteta Nenad Milošević i Vladan Tatalović. Studije sa malih formata 1:10 potom su uvećavane i razrađivane u narednim fazama radova. Sve kompozicije u Hramu su originalne i rad na živopisanju nije bio usmeren ka kopistici ili reminiscencijama određenih scena iz prošlosti. Tako je organizovan kompletan likovni prostor živopisa.
“Radili smo s komisijom koju su činili profesori Filozofskog, Bogoslovskog i Fakulteta primenjenih umetnosti. Studija kompletnog vizuelnog identiteta zidnog slikarstva kripte urađena je do kraja februara 2013. godine, a u julu iste godine otpočeli su radovi na oslikavanju”, kaže Jović koji, između ostalog, oslikava deo kripte sa temama posvećenim pokajanju.
Tavanica je završena, pa sada predstoje radovi na oslikavanju bočnih zidova i vertikalnih niša. Kompozicijom “Povratak bludnog sina” Goran Jović završava radove na oslikavanju dela tavanice koji mu je poveren. Ovom scenom, objašnjava autor, metaforom i simbolikom koju u sebi sadrži, možda bi se moglo ispričati čitavo jevanđelje.
O slobodi
Element slobode je veoma značajan u hrišćanstvu, kaže Jović. On je pored ljubavi jedna od tema koje prema crkvenom učenju predstavljaju odlike čoveka kao bića. Sloboda, zbog izbora koji nam nudi, čini nas u stvari ličnostima.
Za jednu kompoziciju je potrebno više meseci slikarskog rada. Sama paleta sužena je na istorijsku kako bi se postigla monumentalnost prostora. Različite gamama okera, purpurne, zelene i plave, bez jarkih tonova, zajedno sa pozlatom pozadine doprinose likovnom ujedinjenju prostora kripte.
Ikona danas i iskustva slikarstva moderne umetnosti
Paralelno sa razvojem slikarskih pravaca s kraja XIX i početka XX veka, u vreme kada pojedini od novozačetih likovnih pristupa bivaju podstaknuti umetnostima Dalekog istoka i afričkog kontinenta, dolazi do ponovnog upoznavanja Zapadne Evrope, ali i tradicionalno pravoslavnih sredina sa srednjovekovnom, ruskom i vizantijskom pravoslavnom ikonom... ceo tekst pročitajte OVDE.
