Izvor: B92, 28.Sep.2010, 06:05 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Sve subotičke gradske kuće
Kada ovde kažete „toranj”, nema potrebe da bilo šta objašnjavate, zna se da mislite na onaj na Gradskoj kući
Izvor: Politika
Za onog ko ne može bez Subotice odomaćio se opis da je „vezan za toranj", za onog koga hvata nostalgija „pati za tornjem", neki su spokojni samo kada sa prozora „vide toranj", a drugi ne misle o mogućnosti da odu nekuda odakle ne bi mogli da, bar u prenosnom značenju, „budu pod tornjem". Naravno, za Subotičane >> Pročitaj celu vest na sajtu B92 << nema dileme, toranj je samo jedan i nema potrebe objašnjavati da je to onaj visok 76 metara na Gradskoj kući, centralnom gradskom objektu oko kojeg se, takav je utisak, u koncentričnim krugovima širi grad.
O ovoj gradskoj kući, ali i onima dvema koje su joj prethodile, stručnjaci Istorijskog arhiva u Subotici Stevan Mačković, direktor i saradnici Zoran Vukelić, Zolna Matijević, dr Zoltan Mesaroš i Tatjana Segedinčev načinili su izložbu „Subotičke gradske kuće". Izložba i katalog prate period od 1743. godine kada je Subotica dobila status slobodne kameralne varošice. Bila je to važna prekretnica jer se tada prvi put javila potreba za stvaranjem sedišta gradske uprave. Autori izložbe citiraju subotičkog istoričara Ištvana Ivanjija koji kaže kako su se tada sastanci Gradskog veća održavali u kućama senatora, a administracija, tada još malobrojna, radila u kući Ištvana Andorta. Ipak, građanska samouprava povod je da se 1751. godine podigne prva gradska kuća u suštini na istom mestu gde se nalazi i današnja. Imala je samo četiri prostorije, većnicu, opštu kancelariju, kancelariju poreznika i arhivu. Zatvor, kuhinja, ostava, ambar i štale dograđeni su tri godine kasnije.
Nova prekretnica nastaje kada 1779. godine Marija Terezija Subotici daje status slobodnog kraljevskog grada što je značilo veću samostalnost, mogućnost ubiranja većeg poreza i ...više administracije. Za njeno smeštanje, od 1826. do 1828. godine, gradi se nova gradska kuća u stilu baroka. Autori izložbe razvoj Subotice u to vreme ilustruju brojem građana, pa tako sa preko 34.000 duša Subotica je peti grad po veličini u Monarhiji. Ali druga gradska kuća bila je „hrpa kamenja" kojoj je nedostajalo „građevinske i ornamentalne lepote, a estetski aspekti očigledno su govorili više protiv nje nego u njenu korist".
Zbog toga na prelomu dva veka, uz presudnu ulogu gradonačelnika Karolja Biroa, donosi se odluka o izgradnji nove gradske kuće. Bilo je to vreme velikog ekonomskog prosperiteta Subotice, snažnog zamaha industrijalizacije i brzog povezivanja kroz železnicu ili puteve. Za takav trenutak tražio se i odgovarajući arhitektonski izraz u sedištu gradske vlasti koja je svojim zdanjima, kako to primećuju i autori izložbe, želela da ulije strahopoštovanje svojih sugrađana. Na konkurs za treću gradsku kuću stiglo je 10 predloga a izabran je projekat arhitekata Marcela Komora i Jakaba Dežea, koji su u Subotici već podigli Sinagogu, još jedno njihovo remek-delo i u arhitektonskom i u graditeljskom pogledu.
Uostalom, završetak graditeljskih poslova na trećoj gradskoj kući je i neposredan povod ove izložbe, jer ovo zdanje je počelo da se gradi 1908. godine i iz ugla današnjih građevinskih rokova završeno za samo dve godine. Naredne dve godine, do njegovog useljenja, potrošene su na unutrašnju dekoraciju u kojoj je mnogo ručnog rada. Impozantno zdanje u stilu mađarske varijante secesije prostiralo se na 5.800 kvadratnih metara, gabarita 105 sa 55 metara. Zgradu, koja je danas simbol pripadnosti gradu za sve Subotičane, njihovi preci nisu dočekali baš sa odobravanjem, činila im se preglomaznom. Ipak, od tada o njenoj lepoti, ornamentima, majstorskom radu Miloša Rota u vitražima, unikatnoj keramici i gvozdenim ukrasima ispisane su mnoge knjige. Ali i onaj Subotičanin koji ne zna te pojedinosti zna da je njen toranj za njega simbol grada.
U ovoj gradskoj kući prespavao je i regent Aleksandar Karađorđević u noći između 26. i 27. jula 1919. godine, svi zvaničnici koji su posećivali Suboticu kročili su u njene odaje, a i danas je ona sedište gradske administracije. U njoj je smešteno i nekoliko ustanova kulture, a najstariji stanovnik među njima je svakako Istorijski arhiv.
Aleksandra Isakov
