Izvor: Blic, 18.Maj.2008, 01:37 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Verni čuvari srpske istorije
MOŠTANICA - Malo koji spomenik u Donjem Pounju privlači toliku pažnju i znatiželju, predstavljajući izvor duhovnog mira kao što je manastir Moštanica kod Kozarske Dubice, u nedrima pitome Kozare. On je jedan od najvećih srpskih manastira u BiH, nalazi se na 202 metra nadmorske visine u dolini reke Moštanice, na severnim padinama Kozare do kojeg vodi 12 kilometara dug asfaltni put koji ovo sveto mesto povezuje sa Kozarskom Dubicom.
Izgrađen u srednjem veku, manastir je >> Pročitaj celu vest na sajtu Blic << često menjao granice i gospodare. Bilo je perioda kada je bio čas u jednoj, čas u drugoj državi, oblastima Usore, Slavonije, Hrvatske, Bosne... Hroničari su zapisali da je manastir u Moštanici nastao početkom XVII veka kada „pusta sela i zemlje naseliše Turci svojom rajom da im zemlju oko gradova obrađuju, a oni iz gradova zapovedahu kao age i begovi".
O njegovom postanku, ktitoru i nazivu, ne postoje precizni podaci. Narodno predanje mu pripisuje veliku starost. Prema jednoj pod od pretpostavki, ovo je zadužbina svetog Simeuna Nemanje, kralja Milutina ili kralja Dragutina Nemanjića koji se spominje i kao njegov ktitor jer je dobio ove krajeve i njima vladao.
Postoji i verovanje da su manastir osnovali monasi iz manastira Mileševa koji su došli ovamo kada je njihov manastir spaljen i opustošen početkom XVI veka. Prema drugim predanjima, manastir je zadužbina roditelja svetog Save, drugi opet tvrde da je podignut 1113. godine na mestu pogibije svetog Teodora Tirona čija se ruka, kao svete mošti, čuvala u Moštanici do 1683, a onda je prenesena u Komogovinu.
Poslednjih godina u ovaj manastir dolazi sve više ljudi koji potežu iz daleka, pa se na hiljade njih okuplja povodom praznika i drugih svetkovina. Sastavni deo živopisnog ambijenta čini i rečica kojom grgolji bistra planinska voda. Meštani kažu da je na njoj nekada bilo mnogo drvenih mostića, čak 44, napravljenih od oborenih bukovih stabala. Osim jednog kamenog mosta koji decenijama krasi prilaz manastiru, ove godine je izgrađeno još nekoliko kako bi izletnici i vernici imali što bolju prolaz do sportskih i rekreativnih terena u okolini manastira.
Najviše ljudi ovde dolazi na Preobraženje, kada se održava veliki narodni zbor i tradicionalno takmičenje pevača izvornih krajiških pesama. Oni se tokom cele godine pripremaju da glasom zadive narod i da se o njima priča do sledećeg zbora.
Sadašnja manastirska crkva sagrađena je od tesanog belog kamena iz sela Vojskova na Kozari. Po svoj prilici, zidali su je majstori iz Primorja. Osnova crkve manastira je u obliku ručnog pravilnog krsta podeljena na dva dela visine 23 metra. Još je karakteristično, kao i kod drugih crkava i manastira u ovom kraju, da su vrata niska i mala kako bi onemogućila Turcima da konjima ulaze unutra.
Kao nosilac crkvenog, slobodarskog i nacionalnog duha u manastiru se skrivao i hajduk Pecija, vođa poznate Pecijine bune, koji je nakon pogibije sahranjen na manastirskom groblju.
O vojvodi Petru Popoviću Peciji, narodnom ustaniku, čiji grob i danas Krajišnici posećuju, ispredene su mnoge priče koje su ga postavile na pijedestal hrabrog junaka protiv turskog zuluma.
U 22. godini odmetnuo se u hajduke, a nekoliko godina kasnije, s jeseni 1858. kad je buknuo ustanak, najpre u Ivanjskoj kod Krupe, a zatim u Knešpolju kod Kostajnice, on je poveo svoje bojovnike koji su se danima uspešno odupirali Turcima. Peciju su Turci dva puta hvatali i slali u Carigrad. Jednom je čak osuđen na smrt, ali je i tada umakao i otišao za Srbiju. U rodnu Bosnu se vratio opet radi ustanka, pa je u borbi poginuo 1875. godine.
U novije vreme podignut mu je spomenik od kozarskog kamena na kojem su ispisani Njegoševi stihovi:
„Ja sam ajduk što ćera ajduke, golema je moja ajdučija!"
Ko god dođe u Moštanicu, ne zaobilazi Pecijin grob.
Spaljivan devet puta
U svojoj burnoj istoriji manastir je čak devet puta paljen do temelja i verom Kozarčana obnavljan. Prva obnova bila je 1557. godine u doba srpskog patrijarha Makarija Sokolovića, a dve godine kasnije manastir se prvi put pominje u pisanim dokumentima. Kasnije je osnovana i manastirska škola koja je 400 godina bila jedina u ovom kraju. Narodno predanje kaže da je manastir bio utemeljen na drugom mestu i da ga je grupa graditelja prenela preko noći i postavila tu gde je sada.
Prema dokumentima, manastir je poslednji put spaljen u II svetskom ratu i obnovljen 1947.
