Izvor: Glas javnosti, 28.Jun.2008, 09:37 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Legende o srpskim junacima
Sveta nedelja uoči Vidovdana već duže od jednog veka na planini Javor između Nove Varoši i Ivanjice posvećena je sećanju na junake Javorskog rata i komandanta majora Mihaila Ilića. Na planini, na kojoj je, bukvalno, svaka stopa zalivena krvlju i posuta kostima srpskih vojnika od Prvog srpskog ustanka do Javorskog rata i Balkanskih ratova, uspomena na teške bojeve srpske i turske, posebno iz 1876. godine živa je i danas, kao što su žive i legende o junaštvima majora Ilića, epske pesme >> Pročitaj celu vest na sajtu Glas javnosti << spevane u narodu u njegovu čast.
U nedelju pred Vidovdan, ove 2008. godine, pod Javor se slegao silan narod. Od Nove Varoši, Ivanjice, iz podjavorskih sela, iz Šumadije, od Šapca, Užica, Čačka. Sabor na Javoru, koji je u ovom kraju decenijama već znak sećanja na nedelju uoči Vidovdana 1876. godine, kada su se na Kalipolju ispod Javora sukobile turske snage i srpska vojska, i koji je neko vreme bio zamro, ove godine obnovila je Humanitarna organizacija „Stara Raška“ iz Beograda pod nazivom „Sabor srpske omladine“, upravo sa ciljem da se omladina na Saboru druži i zbližava, čuva svoje korene i da se uspomena na javorske junake sačuva i kroz naredna pokoljenja.
Na vrhu planine, kraj spomenika „Izginulim borcima na Javoru i Kalipolju sa javorskim junakom majorom Mihailom Ilićem u ratovima za nezavisnost Srbije 1876. i 1877. godine, među belim krstovima, kraj originalnog sačuvanog šanca u kome su krv lili još Karađorđevi ustanici, vladika žički Hrizostom služio je parastos, okađeni su grobovi junaka i preliveni crvenim vinom...
Kraj spomenika, istoričar Života Marković održao je javni čas istorije, govoreći tako slikovito, da se meštanima okolnih sela, koji su ga slušali stojeći kraj krstova i humki, činilo povremeno kao da gledaju srpske čete koje se u kolonama spuštaju sa Javora prema Kalipolju, a onda u koštac hvataju i kolju sa Turcima po kalipoljskim šančevima.
- Koliko se to ogorčene borbe bile, govori i podatak da Turci jednostavno nisu
imali gde da odstupe. Kada bi pred Srbima i krenuli da povlače, da beže, onda ih je tukla njihova artiljerija, dočekivali su ih i sabljama sekli njihovi konjanici. Tu povlačenja nije bilo, mogli su samo da izginu boreći se sa Srbima - tekle su pod Javorom reči istoričara Markovića.
Na Javoru, niz kose koje sa planine vode prema selima LJepojevići i Kladnica, u Kalipolju, odavno se zna - malo je ko od meštana ovde zaorao jednu jedinu brazdu, a da nije naišao na kosti javorskih junaka posejane širom ove planine tokom ratova za nezavisnost Srbije.
- Kažu istorijski podaci da je u nedelju pred Vidovdan, 1876. godine, vreme bilo baš kao ovo danas - lepo, sunčano, vruće... Srpske jedinice tog jutra su primile sledovanje, onda su vojnici dobili voljno, a onda je general Zah, koji je komandovao srpskim snagama na ovom području, poveo čete na Kalipolje. Duge kolone srpskih vojnika krenule su sa Javora nizbrdo, sa pesmom... Usledio je juriš na utvrđene turske šančeve Užičke i Rudničke brigade koje su podišle utvrđenjima i počeo je silan boj... U prvim časima okršaja Srbi su imali i uspeha, na nekim sektorima uspeli sa upadnu u šančeve, radio je samo nož, ali su odbačeni jer su se Turci grčevito branili - prepričavao je posle detalje jedne od najtežih bitaka na ovoj planini Mišo Obućina, penzionisani profesor istorije iz Nove Varoši, sve rukom pokazujući kuda su srpske čete sišle ka Kalipolju, gde su se sukobile sa Turcima, kuda ih je sekla turska artiljerija...
- Trebalo je da Šabačka brigada stigne sa zapada, ali je ona kasnila i u borbu je uvedena tek popodne. I tu je došlo do velike zabune, Turci u to vreme počnu povlačenje, Šapčani ne shvate šta se desilo, pa otvore vatru na Užičane i Rudničane koji su u to vreme već upadali u rovove - slušali su meštani podjavorskih sela reči profesora Obućine...
Tog dana, prenosi se po podjavorskim selima do današnjeg vremena priča sa kolena na koleno, Kalipolje je bilo pokriveno leševima srpskih vojnika...
- Baš zbog tako teških borbi, i takve pogibije naših junaka u boju sa Turcima, i dan danas u ovim selima uspomena na borbe i srpske ratnike više je nego živa. Mnogo je onih koji retko kad prođu preko Javora, a da ne svrate do spomenika i grobova i ne zapale sveće. U kućama meštana, za dugih zimskih noćiju, prepričavaju se i prenose sa generacije na generaciju detalji tih bitki. O tim borbama, o junaštvima, o majoru Iliću, o njegovoj hrabroj pogibiji na Javoru spevane su brojne epske pesme - kaže profesor Obućina.
U nedelju na Javoru je promovisana i knjiga istoričara dr Vojislava Subotića „Planina Javor u istoriji Srba“ u kojoj su opisani javorski bojevi na planini na kojoj su „svaki greben, svaki vis, kosa i prevoj, često odlučivali ishod događaja u širim razmerama“. Malo je koji domaćin, iz Bukovika ili LJepojevića, iz Božetića, iz Katića ili Kušića, u nedelju, sa Sabora, otišao kući da u džepu nije odneo ovu knjigu da čita o junaštvima Srba u Javorskom ratu, o pogibiji majora Ilića koja je u ovim krajevima odavno prerasla u legendu, o strašnim borbama na Kalipolju, u nedelju uoči Vidovdana 1876. godine.
- Posle dva dana videla se jedna naša seljanka na bojištu. Tumarala je i pregledala poginule. Dolazila do samih utvrđenja. Četiri naša vojnika su je pratila i zastala podalje, jer kad se primakoše blizu, neprijatelj na njih opali iz puške. Žena je mirno išla, kod samog utvrđenja zastade, okrete jedan leš i celiva ga. Zatim ga uhvati za ramenice i povuče prema pratiocima, koji joj donekle izađoše u susret. Spustiše leš kraj naše karaule, namestiše preko konja i uviše u jedan guber. To beše majka, koja svog mrtvog sina odnese da ga sahrani na svom seoskom groblju. I, to je ona ista junak - majka, koja je sina u Goračiću ispratila s onakvim materinskim blagoslovom tražeći od njega da se junački bori - stajali su posle kraj puta neki meštani Božetića, i na glas čitali odlomak iz knjige, deo ratnih beleški Dimitrija Mite Petrovića, svedoka vremena u kome se na Javoru kovala srpska istorija i određivala budućnost čitavog srpstva.
