Izvor: KMnovine.com, 02.Jan.2017, 20:05 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Tomislav Sekulić: Seobe kao sudbina
Istorija kaže da su Srbi među Južnim Slovenima predstavljali srazmerno vrlo veliku grupu koja se raširila po mnogim predelima na severozapadu, na jugu, i u centralnom delu Balkanskog poluostrva.
U VIII veku oni su osnovali svoju državu u Raškoj. Vojno i ekonomsko jačanje i širenje Srbije prema jugu pomeralo je njeno težište iz Rasa na Kosovo >> Pročitaj celu vest na sajtu KMnovine.com << i Metohiju, koji postaju njen novi crkveni, politički i upravni centar. Tu se već od početka XIV veka nalaze prestonice vladara iz dinastije Nemanjića, kao što su Priština, Prizren, Nerodimlja, Pauni, Svrčin, Petrič i dr. U ovim gradovima odigravaju se mnogi važni i sudbonosni događaji onog vremena. Sve do otkrića Amerike plemeniti metali, kao srebro i zlato, imali su veliku potražnju i cenu u Evropi, te je njihova eksploatacija od XIV veka u rudnicima "Trepča", "Novo Brdo", "Kopaonik", "Janjevo" i drugim donosila ogromne prihode srpskim vladarima i doprinosila jačanju srpske države. To je uslovilo i procvat zanatstva, trgovine, infrastrukture i opštu nadgradnju koja postiže impozantne razmere u tom periodu. U tom vremenu velikog političkog i drugog uspona srpske države, stanovništvo se sa severa kretalo prema jugu. Došlo je do prirodnog priraštaja i umnožavanja naselja; o tome nam govore dobrim delom dva popisa dečanskog vlastelinstva u prvoj polovini XIV veka, u kojima se navodi da je to vlastelinstvo tada brojalo 54 sela sa 2.097 kuća meropaha, sa 69 kuća sokolnika i 266 kyća vlaha, a vlastelinstvo manastira Banjske - 83 sela. Vlastelinstvo svetog Arhanđela kod Prizrena imalo je 77 sela itd.
Vlastelinska imanja manastira, u stvari, predstavljaju dobro organizovana feudalna dobra na kojima su postojali svi potrebni uslovi za razvoj mnogih privrednih grana. Takav razvoj privrede, posebno rudarstva, pružio je vladarima iz dinastije Nemanjića potrebna sredstva za izgradnju mnogobrojnih monumenіalnih manastira i crkava, ukrašenih dragocenim freskama. Treba spomenuti: Bogorodicu Ljevišku u Prizrenu, Crkvu Svetog Dimitrija i Bogorodičnu crkvu u Peći, manastire Gračanica, Dečani i druge.
Svi ovi manastiri bili su u isto vreme središta pismenosti, književnosti i svih oblika kulturnih aktivnosti. Posle naseljavanja Slovena na Balkansko poluostrvo, sve do turske invazije, migracije su išle sa severa na jug, a nakon te invazije - obrnutim smerom. Postoje dokazi da su vizantijski carevi počeli vrlo rano da dovode Turke iz Male Azije kao najamnike i da ih naseljavaju po Trakiji i Istočnoj Makedoniji, tako da su već od druge polovine XIV veka počela njihova osvajanja na Balkanskom poluostrvu. Ta osvajanja brzo napreduju prema severu...
Osvojivši Balkansko poluostrvo i Ugarsku, Turci su 1683. godine doprli do Beča. Pred tom turskom invazijom, posle nje i za vreme ratova Turske s Austrijom, Poljskom i Rusijom nastaju nove i snažne migracije prema severu, suprotne od onih u srednjem veku. U isto vreme nastaje proces islamiziranja, koji je u većoj meri zahvatio Srbe (u BiH i Sandžaku, naročito plemestvo i bogumile), a najviše Albance.
Prve seobe Srba s juga Prve srpske seobe nastaju od kraja XV veka, nastavljaju se tokom XVI, a najveća seoba je bila 1690. godine, pod patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem, kada se preselilo u Ugarsku mnogobrojno srpsko stanovništvo iz svih oblasti Pećke patrijaršije, a naročito iz Metohije, Kosova i Zapadne Srbije. Tada su mnogi krajevi potpuno opusteli.
Seoba Srba - Paja Jovanović
Smatra se da je sa patrijarhom Čarnojevićem prešlo iz Srbije i nastanilo se po Bačkoj, Pomerišju i drugim susednim krajevima 35-40 hiljada srpskih porodica, što je moglo iznositi 250 - 300 hiljada duša. Slična, ali mnogo neznatnija seoba ponovila se XVIII veku, pod patrijarhom Arsenijem IV. Sve napuštene krajeve i oblasti naseljavaju postepeno Albanci, a njihova najezda je najviše napredovala y XVII, XVIII u XIX veku. Albanci su primanjem islama postali privilegovano stanovništvo koje se osećalo kao pravi gospodar na srpskim prigrabljenim prostorima. Inače radi se o fizički jakom plemenu, koje se znatno množi. Albanci su pre toga bili stanovnici oskudnih planinskih krajeva, dosta zaraženi krvnom osvetom, ali su se naglo razlivali po dolinama i ravnicama, a naročito prema severoistoku i istoku, tako da su u oazama prodrli do Vardara, poarbanašili skadarsku oblast do Prizrena, prodrli u masama do Ljuma i u đakovačku okolinu, gde je XVII veku još bilo srlsko stanovništvo u većini, a zatim preko Metohije i Kosova prodrli su na severo-istok do Leskovca, a preko Skopske Crne Gore, u manjim oazama, do Kumanova, čime se udaljuju od svoje prave etničke oblasti preko 200 km. Albanski klin u srpskim zemljama.
Dva pripadnika planinskog plemena Šalja, 1940. / Foto: G. Masali
Do XIX veka stvorio se, na taj način, albanski trougao, klin koji se, oslanjajući se osnovicom Debar - Rogozna na svoje etničko zaleđe, duboko zabio u naše zemlje, dopro do Niša i razdvojio naše stare raške zemlje od Makedonije i doline Vardara. Sve ovo rovori da je problem Albanaca u našem nacionalnom i državnom životu prisutan poodavno, ali da je od presudnog značaja počeo da biva od kraja XVII veka, kada su se srpske mase naglo počele da iseljavaju prema severu, iz nekadašnjih starih raških zemalja, a da na njihova mesta dolaze albanski brđani. Polazeći od analiza prvih turskih katastarskih popisa (deftera), većina istoričara se, naime, slaže u tome da se etnička slika Kosova i Metohije nije znatnije promenila tokom XIV u XV veka i da su to bile isključivo srpske zemlje, sa neznatnim brojem Albanaca, i to katolika.
Vrlo je značajan, na primer, turski popis iz 1455. godine,🔗 kada su Kosovo i Metohija popisani kao zemlje Vuka Brankovića.
U 590 popisanih sela živelo je oko 75 hiljada duša. Iz onomastične analize oko 8.500 upisanih ličnih imena vidi se da su ona bila izrazito slovenska i hrišćanska, odnosno srpska. Popisni dokumenti iz 1490/91. godine pružaju podatke da je u vučitrnsko-prištinskom sandžaku bilo 28.455 hrišćanskih duša a samo 5 islamiziranih. Taj odnos se u trećoj deceniji XVI veka promenio na 18.914 hrišćana, prema 700 muslimana.
U prizrenskom sandžaku bilo 1490/91. godine 23.970 hrišćanskih domova i samo jedan islamiziran dom. Kasnije, 1520-1530. godine na tom istom prostoru imamo 18.382 hrišćanskih domova i 359 muslimanskih. Prema defteru iz 1485. godine u pećkoj naziji evidentirano je 4.910 slovenskih imena a 164 albanska, u naziji Suho Grlo (istočni deo metohijskog Podgora) 1.082 slovenska prema 8 albanskih imena. U vučitrnskoj naziji zabeleženo je 285 slovenskih, prema 5 albanskih, u prištinskoj - 91 slovensko i nijedno albansko, u lapskoj - 53 slovenska i nijedno albansko, u prizrenskoj 253 slovenska i 5 albanskih imena. Što se više zalazilo u mračne dubine turske vladavine na ovim prostorima, sve je manje bilo srpskog življa.
Istraživanja Jozefa Milera pokazuju da je krajem tridesetih godina XIX veka u Metohiji na primer živelo 56.200 hrišćana i 85.150 muslimana. Među tim muslimanima bilo je 11.740 islamiziranih Srba, a među hrišćanima 2.700 Albanaca-katolika. A, prema nepotpunim podacima i pojedinačnim beleškama, u periodu od 1815. do 1837. godine sa Kosova i Metohije je pred arbanaškim zulumima izbeglo oko 320 porodica, koje su brojale između 10 i 30 duša. Ruski naučnik i slovenofil Giljferding, koji je kao ruski konzul u Sarajevu proputovao kroz Kosovo i Metohiju 1858. godine, našao je u Peći četiri hiljade muslimanskih i 800 hrišćanskih porodica, u Prištini - 1.200 muslimanskih i 300 pravoslavnih, u Prizrenu 3 hiljade muslimanskih, 900 pravoslavnih i 100 katoličkih. Ruski konzul u Prizrenu Jastrebov je u periodu 1867 - 1874. godine u 266 sela u Metohiji zabeležio 4.646 Albanaca - muslimana, 1.861 pravoslavnih, 3.748 islamiziranih Srba i 142 doma Albanaca - katolika. To govori da je druga polovina 19 veka bila presudna za poremećaj etničkog sastava.🔗
I po istoričaru Dušanu Batakoviću do najvećeg demografskog poremećaja došlo je u vreme Velike istočne krize (1876 - 1878), kada je pitanje Stare Srbije nepovoljno rešeno po Srbe. Doduše, Osmanlijsko carstvo je u ratovima sa Rusijom, Srbijom i Crnom Gorom izgubilo znatne teritorije, Srbija je proširila državni prostor a Austro-Ugarska je okupirala Bosnu i Hercegovinu. Tada se iz oslobođenih krajeva u Južnoj Srbiji povuklo oko 30 hiljada tamošnjih Albanaca, tražeći utočište na Kosovu i Metohiji.
Čitave porodice i plemena prelazile su planine i naseljavale Kosovo i Metohiju.
Ali, istovremeno, pred terorom bašibozluka sa Kosova i Metohije u Srbiju je prebeglo oko 1.500 srpskih porodica. Samo u periodu 1890 - 1899. s Kosova i Metohije u Srbiju je prebeglo 60 hiljada srpskih glava. Sa šireg prostora Stare Srbije, pred arbanaškim i turskim zulumom u Srbiju je izbeglo oko 400 hiljada ljudi, a samo sa Kosova i Metohije oko 150 hiljada ljudi, praktično trećina od ukupnog tadašnjeg, srpskog stanovništva na ovim prostorima.
Prema istraživanjima Jovana Cvijića koja su objavljena 1911. godine, na Kosovu je bilo 14.048 srpskik kuća, u Peći i okolini 3.826, a u prizrenskom kraju 2.400 srpskik domova, sa oko 200 hiljada stanovnika. Kosovo i Metohija predstavaljaju oblast sa koje su Albanci najviše potisli srpsko stanovništvo. Iseljavanje Srba sa ovih prostora započeto nakon kosovske katastrofe, 1389. godine, traje do današnjih dana. Ta strujanja sa juga prema severu nikako da se zaustave. O tome svedoče podaci kako zvaničnih turskih popisa, tako i mnogobrojni podaci raznik putopisaca, istoričara i istraživača. O tome jasno govore i popisi stanovništva na Kosovu i Metohiji od 1921 do 1991. godine, prikazani u narednoj tabeli.
Klik za uvećanje
Treba istaći i to da je demografska eksplozija na Kosovu i Metohiji išla u prilog albanskoj nacionalnoj i političkoj prevlasti. Njihov broj se od 1948. do 1991. rodine, za 43 godine, više nego utrostručio, a broj Srba i Crnororaca se neprestano smanjivao. U tom periodu se iselilo više od 150.000 Srba. Uporedo, u Metohiju i na Kosovo naseljen je veliki broj albanskih emigranata.
Iako nikada nije bilo sporno i nije bilo teško da se utvrdi koliki su broj Albanaca iz Albanije naselili Nemci i Italijani na Kosovo i Metohiju u periodu od 1941. do 1948. godine, niko od tih naseljenih nije vraćen i proteran, do današnjih dana. Procene broja albanskih kolonizatora se kreću od 70 do 75 hiljada pa čak do 300 hiljada ljudi, a po meni, radi se o broju između 100 i 130 hiljada, jer treba uporediti podatke popusa iz 1939. i 1948. godine. Kada se uzme broj Albanaca na tim popisima i uračuna prirodni priraštaj za taj period, onda sve što je van toga znači da se radi o mehaničkom priraštaju, odnosno naseljavanju Albanaca iz Albanije na srpski državni prostor. Da je, recimo, pravoslavni živalj u 1991. godini zadržao onaj odnos-učešće koji je, recimo, imao 1939. godine - od 34,43%, danas bi ga na Kosovu i Metohiji bilo nešto iznad 680 hiljada, a ne manje od 200 hiljada, koliko ga sada ima.
* * *
Nova albanska ekspanzija
Najveću euforiju i ekspanziju albanski nacionalizam i separatizam postiže u periodu 1971 - 1981. godine. Za tih 10 godina Albanci pokazuju neverovatne ambicije na svim poljima. U tom periodu se vrši ogromna koncentracija kapitala iz federalnog fonda i drugih izvora. Ovaj kapital se plasira u bazičnu i prerađivačku industriju, u velike infrastrukturne objekte, naročito puteve i vodosisteme, zatim u impozantnu stambenu izgradnju i megalomanske objekte koji se smišljeno grade i spremaju za potrebe "buduće države", kao što su banke, administrativni objekti, Dom štampe, Biblioteka, hoteli i drugo.
Priština u vreme svog razvoja.
U periodu svog postojanja, od 1965. pa zaključno sa 1990. godinom, iz Fonda Federacije je uloženo oko pet milijardi dolara, a kada se uračunaju sredstva i iz drugih izvora, može slobodno da se kaže da dimenzija kapitala sa strane, uloženog na Kosovu i Metohiji, premašuje iznos od deset milijardi dolara. Razume se, najveće učešće po raznim osnovama davala je Srbija.
Ogroman deo navedenog kapitala prelio se u ruke Albanaca, uglavnom u stambenu izgradnju, vešto i smišljeno usmeravan kroz politiku potrošačkih kredita i na druge načine. Dok se Srbi i Crnororci masovno sele, dotle Albanci na veliko grade velelepne kuće i impoznatna naselja u svim opštinskim centrima i u drugim mestima širom Pokrajine. Divlja gradnja cveta, a ekspanzija stambene izgradnje nemilosrdno pokriva i osvaja nove površine i najplodniju obradivu zemlju. Pojedini povlašćeni Srbi i Crnogorci takođe dobijaju "mrvice", ali oni dobijene slične kredite koriste za izgradnju kuća, vikendica i kupovinu stanova, ali većinom van Pokrajine, u "užoj" Srbiji. U toj fatalnoj deceniji albanski jezik se afirmiše i nameće praktično kao zvaničan jezik u Pokrajini, čime se vrši snažna diskriminacija prema Srbima i Crnororcima. Stepen diskriminacije se povećava naročito uvođenjem takozvanih "ključeva", po principu etničke zastupljenosti: kod zapošljavanja, upisa na fakultete i druge škole, posebno u kadrovskoj politici i izbornom sistemu, rečju, na svim nivoima i strukturama.
Kombinovane metode pritisaka
U toj deceniji izraženiji polet na albanizaciji Kosova i Metohije dala je nesmetana i široka komunikacija sa državom Albanijom, od kada su odnosi normalizovani 1971. godine. Posle toga iz Albanije nesmetano dolaze profesori, uvoze se udžbenici, povezuju se kulturne institucije i vrši se i širi veliko albanska propaganda. Tako se čitave generacije mladih Albanaca odgajaju u mržnji prema Jugoslaviji, a naročito prema Srbiji. Takvo, ničim ne ometano vršljenje po Kosovu i Metohiji, pored koordiniranih radnji i delovanja na realizacaiji strateških celjeva, imalo je i snažan uticaj na stvaranje raspoloženja nesigurnosti i manjinskog osećaja kod Srba i Crnogoraca, sve sračunato na izazivanje i podsticanje iseljavanja. Srbi i Crnogorci su se našli u"sendviču" između osmišljenog delovanja albanskih nacionalista i separatista, koji znaju šta xoće, i državne vlasti, sa druge strane koja, pred tim separatističkim tendencijama zatvara oči zarad "mira u kući".
Tokom osamdesetih godina spaljeno je i porušeno više srpskih kuća i svetinja.
Nebo visoko, a zemlja tvrda. Nemoćno i razočarano, ostavljeno samo sebi, srpsko-crnororsko stanovništvo se opredeljuje za selidbu.
Za potiskivanje seljaka ponavljaju se i primenjuju iste metode kao i u dva poslednja veka turske vladavine: poljske štete, paljevine kyća, šuma i letine, seča šuma, uzurpiranje imanja i puteva, krađa i ubijanje stoke, sporadična ubistva, silovanja, rušenje i skrnavljenje svetinja i drugi marifetluci.
Bogorodica Ljeviška, nekadašnji spoljni izgled i prikaz ikone i posle šiptarskog vandalizma. Klik za uvećanje 🔗
S druge strane, radilo se vrlo kamuflirano i prikriveno. Viši državni i partijski forumi obaveštavani su o stanju odbranaški i jednostrano. U opštini Priština etnički su napadnuta čitava sela i naselja, koja su rapidno postajala etnički čista od Srba i vrlo brzo albanizovana, kao što su: Matičane, Sofalija, Ajvalija, Zlatare, Kojlovica, Gornja Brnjica, Bariljevo i druga. Pored ovih jako su ugroženi i napadnuti i Kosovo Polje, Obilić i Gračanica. Očigledan primer je etničko čišćenje sela Ajvalije, blizu Prištine. Ovo selo je na popisu stanovništva 1961. godine, imalo 513 Srba i Crnogoraca, 597 Albanaca i 82 ostala, da bi na popisu 1991. godine imalo oko 4.282 Albanca, 285 Srba, 48 Crnogoraca i 25 ostalih.
Naseljavanje Albancima je vršeno ne samo jeftinim otkupljivanjem imanja od Srba i Crnogoraca, koji su se pod pritiskom povlačili, već i zauzimanjem društvenog zemljišta. Time je stvoren, na primer, obruč oko Gračanice, najvećeg i duhovno najznačajnijeg srpskog sela na Kosovu i Metohiji.
Naseljenici Albanci nemilosrdno zauzimaju šume rudnika "Ajvalije" i deo šuma i pašnjaka u ataru srpskih sela: Gračanica, Sušica, Čaglavica, Matičane i deo obradivog zemljišta PIK "Kosovo Polje". Ovo nečuveno bezvlašće uglavnom se odvijalo posle 1981. godine, a da nadležni organi, ama baš ništa nisu preduzeli da se to spreči.
Albanci zaposleni u organima, koji su bili dužni da to sprečavaju, ne preduzimaju zakonske mere, jer neće da se eksponiraju pred sopstvenim narodom, da ne bi bili "obeleženi". U svemu ovome prednjače bliski pođaci poznatih rukovodilaca, pa i neki čelnici u ključnim pokrajinskim organima. Gračaničani su upozoravali na ovo zlo, pisali peticije, formirali u clali delegacije, održavali zborove, ali ništa nije pomoglo. Posle 1981. godine u Ajvaliji je nikla velelepna džamija, koja je na svojevrstan način dala do znanja i upozorila okolne Srbe o pravim namerama Albanaca.
Iz knjige "Seobe kao sudbina"
Autor: Tomislav Sekulić
Izdavač: "Novi svet"
Priština, 1994. godine
Izvor: KM Novine :: © 2014 - 2017 :: Hvala na interesovanju
Pogledaj vesti o: Raška
