Izvor: Politika, 28.Avg.2006, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Zanosi i zablude
Ponovili su se nacionalni raskoli, stranačka iscepkanost i nesuglasice, kaže istoričar Milun Stijović
Fototipska izdanja kod nas vrlo su retka, a njihovi priređivači najčešća imaju teškoće da dođu do originalnih dokumenata. Zato su ovakve knjige dragocene jer su svedočanstvo o jednom vremenu, ali i poziv da se, njihovim čitanjem, možda mudrije stupa u budućnost. Upravo o tome govori nam istoričar Milun Stijović, saradnik Istorijskog instituta SANU: "Verujem da >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << bismo događaje u poslednjih petnaestak godina dočekali spremniji da smo bili upoznati sa onim o čemu govori 'Srpski glas'". Stijović je, naime, napisao naučnu studiju i priredio fototipsko izdanje svih brojeva "Srpskog glasa", lista koji je izlazio od 16. novembra 1939. do 13. juna 1940. godine (izdavač Knjižarnica Zorana Stojanovića, Sremski Karlovci, Novi Sad).
• Koji je bio neposredan povod za pokretanje angažovanih novina "Srpski glas"?
– "Srpski glas" su, kako ste i sami rekli, bile angažovane novine koje je 1939. godine pokrenuo deo srpske inteligencije, okupljen oko Srpskog kulturnog kluba, zabrinut za srpske nacionalne interese, a sa ciljem da se ti interesi zaštite. Neposredan povod za pokretanje lista bilo je nezadovoljstvo sporazumom Cvetković–Maček i stvaranje Banovine Hrvatske. Intelektualci okupljeni oko "Srpskoga glasa" kritikovali su svaki segment ovoga sporazuma – to što je Jugoslavija počela da se deli na nacionalnim osnovama, što su jedino Srbi od tri ujedinjena naroda ostali uskraćeni za svoju jedinstvenu teritoriju (samo u Banovini Hrvatskoj ih je ostalo više od milion), što prilikom određivanja granica novostvorene banovine nije poštovan nijedan princip – ni etnički, ni istorijski, ni privredno-teritorijalni, što su one stvorene "metodom grabeža" i što, i pored toga, hrvatski apetiti nisu bili zadovoljeni.
• Ko su bili intelektualci koji su činili "Srpski kulturni klub"?
– Oko Srpskog kulturnog kluba bila je okupljena srpska intelektualna elita. Tu su bili profesori univerziteta, od kojih su neki u međuratnom periodu bili i rektori Beogradskog univerziteta, zatim ministri, čelni ljudi industrijskih i bankarskih asocijacija, predsednici sudova, penzionisani generali, poznati umetnici, arhitekte, lekari, inženjeri, trgovci i advokati. Navešću samo neke od njih: Slobodan Jovanović, Vladimir Ćorović, Dragiša Vasić, Dragoslav Stranjaković, Dragoslav Jovanović, Nikola Stojanović, Lujo Bakotić, arhimandrit Justin Popović, Veselin Čajkanović, Vaso Čubrilović, Aleksandar Belić, Stevan Jakovljević, Marko Car, Milan Grol i mnogi drugi. Za "Srpski glas" su pisali i intelektualci koji nisu bili članovi Srpskog kulturnog kluba, kao što su Aleksa Ivić, Isidora Sekulić i drugi.
Iako se zalagao za jedinstvo Srba i jedinstvenu srpsku teritoriju izdvojenu u posebnu jedinicu, list je bio jugoslovenski orijentisan. Uostalom o tome rečito govori i moto lista Jako Srpstvo – jaka Jugoslavija. Doduše, u "Srpskom glasu" su se zalagali za državno, a ne nacionalno jugoslovenstvo i u tome su se razlikovali od zastupnika integralnog jugoslovenstva. Oni su jugoslovenstvo posmatrali kao nužnost, kao rezultat "političke nužde", a ne međusobnih simpatija ujedinjenih naroda.
• Iz kritičkih tekstova "Srpskog glasa" može se videti da su Srbi, srpski jezik i pismo, i u ono vreme bili ozbiljno ugroženi?
– Da, ionako nezavidan položaj Srba još se više pogoršao u novostvorenoj banovini – Srbima se pretilo (i to uz zveket oružja Hrvatske seljačke stranke, koja se sve više naoružavala), otpuštani su srpski učitelji i službenici, huškane su manjine protiv Srba, omalovažavana je srpska tradicija, potiskivani su beogradski udžbenici, u novinama su osvanjivali napisi o srpskom "smradu koji treba uništiti, pa bilo i ciklonizacijom ili deratizacijom" itd. Sve ove i još mnoge druge tvrdnje potkrepljene su u "Srpskom glasu" konkretnim primerima.
Srpski jezik i ćirilica su takođe bili ugroženi. U banovini se insistiralo na tome da se jezik zove hrvatski, a pojedini učitelji su kažnjavali učenike koji pišu ćirilicom. Navodim samo jedan primer – u Jugoslaviji je, kako piše u listu, od ujedinjenja do 1940. godine prikazano više od 4.000 tonskih filmova, a da nijedan nije bio titlovan ćirilicom.
• Šta nas još u "Srpskom glasu" zapanjujuće podseća na sve što nam se dešava u poslednje vreme?
– U "Srpskom glasu" se pisalo o događajima iz prve polovine dvadesetog veka, koji su nam se tako zlokobno ponovili krajem toga veka. Ponovili su se nacionalni raskoli, stranačka iscepkanost i nesuglasice, odsustvo definisanog, jedinstvenog, nacionalnog programa. Ponovili su se i zanosi o jedinstvu i zajedništvu sa onima koji to ne žele, zablude o mogućnosti postojanja zajedničke kuće Srba, Hrvata, Slovenaca i drugih naroda sa ovih prostora, u čije temelje su Srbi uzidali svoju državnost i svoju tradiciju. Ponovo se silom oružja raspala etnički heterogena i u svakom pogledu razjedinjena država. U "Srpskom glasu" su, govoreći o šiptarskoj manjini, proročki nagoveštavali: "Ne raščistimo li stvari na vreme, za 20–30 godina imaćemo jednu strahovitu iredentu... koja će neminovno u pitanje dovesti sve naše posede na jugu."
• Zašto većina intelektualaca okupljenih oko "Srpskog glasa" još nije vrednovana na pravi način?
– Izrazita nacionalna opredeljenost "Srpskoga glasa" kao i politička orijentacija dobrog dela njegovih saradnika u vreme Drugog svetskog rata doprineli su da komunistički režim posleratne Jugoslavije zabrani pisanje kako o ovom listu, tako i o mnogim njegovim saradnicima, koji su optuženi kao izdajnici. Više od pedeset godina oni su bili prognani, a njihovo delo zabranjeno. Ono malo što je u tom periodu napisano bilo je bez analize i argumenata okvalifikovano kao nacionalističko, što je u komunizmu imalo negativnu konotaciju poput šovinističkog, zatim kao reakcionarno, nazadno, neprijateljsko. Vreme je da o njima ponovo počne da se govori i da oni zauzmu mesto u srpskoj istoriji koje im pripada. Profesor Ljubodrag Dimić je mnogo pisao o tom vremenu i radu Srpskog kulturnog kluba. Slobodan pristup i kritički odnos prema njihovom stvaralaštvu i javnom delovanju svakako doprinose našoj političkoj kulturi, pa i kulturi uopšte.
-------------------------------
Često zabranjivan
Zbog oštre kritike političke situacije u zemlji, rada vlade i političara na vlasti, ali i zbog svoje anglofilsko-frankofilske spoljnopolitičke orijentacije list je često zabranjivan (11 od ukupno 32 broja). Definitivno je zabranjen 13. juna 1940. godine, nepunih osam meseci od početka izlaženja. Posle toga je izašao samo još jedan broj – 27. marta 1941. godine, u kojem se "Srpski glas" stavlja na stranu pučista i Simovićeve vlade.
Marina Vulićević
[objavljeno: 28.08.2006.]
