Izvor: Politika, 21.Nov.2015, 23:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
U oštrom pogledu mladog diplomate
Za prvo veliko predstavljanje dela moderne umetnosti izvan Srbije iz Spomen-zbirke Pavla Beljanskog iz Novog Sada izabran Zagreb
Zagreb – Portret tridesetogodišnjeg Pavla Beljanskog, oličenje mladićke prefinjenosti, lepote i dostojanstva, u svečanoj diplomatskoj odori činovnika veleposlanstva Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca u Beču, na slici kao da je zamišljen nad svojim, ali i našim vremenom, i kao da posmatra posetioce upravo otvorene izložbe Kolekcije Pavla Beljanskog >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << „Biseri moderne umetnosti” u Umjetničkom paviljonu u Zagrebu, koja će trajati do 10. januara 2016. godine.
Ovo delo Marina Tartalje iz 1923. godine ima višestruki značaj, i nije neobično što su ga autori ove izložbe, prof. dr Jasna Jovanov i prof. dr Zvonko Maković, postavili u njeno središte. Povodom izlaganja ovog dela na međunarodnoj izložbi u Barseloni 1929. godine, Tartalja je pisao prijatelju Beljanskom: „Pucam na zlatnu medalju!”. Međutim, i pored tako visokih očekivanja, osvajanje srebrne medalje izvan nacionalnih okvira bio je veliki uspeh i za Beljanskog, što će ga još više učvrstiti u ideji o formiranju zbirke savremenog jugoslovenskog slikarstva.
O značaju ove izložbe govori podatak da je to prvo veliko predstavljanje Spomen-zbirke Pavla Beljanskog izvan granica Srbije, a izložena su 84 dela. Uzbuđenje hrvatskih domaćina, kao i duge pripreme i trud novosadskih kustosa, sa kojima smo stigli nekoliko sati pre otvaranja izložbe, govori o bitnosti ovog događaja za obe strane. U velikom galerijskom prostoru zagrebačkog Umjetničkog paviljona, sa crvene pozadine kao da sijaju dela „Velika Iza” Vlaha Bukovca, sa drugog „autorskog” zida blesnula su dela Save Šumanovića „Doručak na travi”, „Naga žena”, „Jesen”, „Šid pod snegom”. Zatim, tu su i dela Stojana Aralice, Jovana Bijelića, Mila Milunovića, Petra Lubarde, Marka Čelebonovića, Petra Dobrovića, Ivana Tabakovića, Milana Konjovića, Koste Hakmana, Ignjata Joba, Koste Miličevića... Dah se zadržava pred delima Nadežde Petrović, i to posebno pred malim portretom naše filozofkinje Ksenije Atanasijević, zbog značenja ova dva velika imena. Reč je o jednom od najviše izlaganih portreta Nadežde Petrović iz kolekcije Pavla Beljanskog, nastalog u zimu 1912. godine. Ksenija Atanasijević, kojoj je tada bilo svega 16 godina, došla je u posetu slikarki i tom prilikom pozirala joj je u snegu, sa velikim crnim šeširom, koji je Nadežda upravo iz Pariza donela sestri Milici.
Na otvaranju izložbe, publici se obratio Slaviša Grujić, pokrajinski sekretar za kulturu i javno informisanje AP Vojvodine, zbog toga što je ovaj sekretarijat podržao čitav projekat. Kasnije, Vesna Pusin, zamenica zagrebačkog gradonačelnika, zvanično izložbu proglašava otvorenom, obraća se i Vesna Jurić-Bulatović, pomoćnica hrvatskog ministra kulture. Pogledom tražimo unuku Ignjata Joba, Stanu Jeličić, za koju čujemo da je stigla na izložbu, pa i Miru Tartalju, kćerku Marina Tartalje.
Upravnica Umjetničkog paviljona Jasminka Poklečki Stošić za naš list rekla je da ovu izložbu treba sagledati u kontekstu saradnje naših dveju država, zbog same činjenice da je ovako veliki broj dela iz kolekcije Pavla Beljanskog prvi put napustio teritoriju Republike Srbije.
Jedan od koautora izložbe, prof. dr Zvonko Maković ukazao nam je na umetnički, a zatim i širi kulturološki aspekt ove izložbe.
–Umjetnički paviljon sazidan je 1898. godine zahvaljujući Vlahu Bukovcu, koji je ovde posebno apostrofiran. Kroz ovaj paviljon prošla su velika imena jugoslovenske umetnosti. Zamislio sam da kao veliki pandan Bukovcu stoji Sava Šumanović, đak zagrebačke akademije, koji je imao svoju prvu izložbu upravo u ovom prostoru 1921. godine, i koja je preokrenula zagrebačku likovnu scenu. Kritičar i pesnik Antun Branko Šimić napisao je panegirik tom događaju, a hvalio ga je i Rastko Petrović. Izloženo je više dela Ignjata Joba, koji je takođe sa Rastkom Petrovićem bio blizak prijatelj i kum. Nije mi bila namera da pokažem samo veliku umetnost, važno mi je da se vidi da smo bili jedan politički organizam, gde su kulturne veze bile čvrste i korisne. Veliki je značaj ove izložbe za Zagreb. Pre osam godina, kada su uspostavljene diplomatske veze Hrvatske i Srbije, imali smo veliku izložbu sto vrhunskih dela hrvatskih umetnika iz Narodnog muzeja u Beogradu. To je bila najposećenija izložba u Zagrebu, a slične rezultate očekujemo i sada – kazao je za naš list Zvonko Maković.
Prof. dr Jasna Jovanov na otvaranju izložbe objasnila je da kolekcija Pavla Beljanskog tek sada napušta Srbiju zbog toga što je bilo potrebno unekoliko promeniti ugovor koji je inače Pavle Beljanski načinio kako bi očuvao spomen-zbirku od rasturanja ili pogrešnog rukovanja, čime je ograničio kretanje slika. Koautorka izložbe zahvalila je stoga porodici Pavla Beljanskog, posebno Milanu Isakoviću, što je odobrio da se ugovor izmeni i da zbirka u većem broju može da napusti svoju novosadsku zgradu.
Strasni kolekcionar
Pavle Beljanski bio je pariski đak, pravnik, strasni ljubitelj i kolekcionar umetničkih dela, stalni posetilac svetskih muzeja, galerija i antikvarnica. Najveći deo profesionalne karijere proveo je u kraljevskim poslanstvima u inostranstvu, kasnije, u diplomatskoj službi Titove Jugoslavije. Iz opširnog kataloga ove zagrebačke izložbe citiramo upečatljive reči Miloša Crnjanskog iz dela „Embahade”, kojima je opisao susret sa Pavlom Beljanskim u Poslanstvu Kraljevine Jugoslavije u vili Borgeze u Rimu: – Idem zatim kod savetnika, koji je alter ego poslanika. Kažem: ja sam Crnjanski. On kaže: ja sam Beljanski. To je čovek, samac, lepog stasa, osedeo, a mlad, kao ispeglanih obraza. Govori o slikama. Sakupljač je starih slika i ramova. Spomen-zbirka Pavla Beljanskog u Novom Sadu otvorena je za javnost 1961. godine, a njenom osnivanju prethodilo je potpisivanje Ugovora o poklonu, koji je 18. novembra 1957. godine sačinjen između darodavca Pavla Beljanskog i Skupštine AP Vojvodine. Time je Beljanski srpskom narodu poklonio zbirku umetničkih dela prve polovine 20. veka, pored ostalog uslovljavajući poklon i izgradnjom izložbenog prostora. Darovni ugovor Beljanski je obnovio 1965. godine, kada je prethodnim poklonima dodao čuvenu sliku Vlaha Bukovca „Velika Iza” i istovremeno ustanovio Nagradu za najbolji diplomski rad iz nacionalne istorije umetnosti, odbranjen na Odeljenju za Istoriju umetnosti Filozofskog fakulteta u Beogradu.
Miroslav Kraljević i sledbenici uskoro u Novom Sadu
U okviru svojevrsne kulturne razmene zagrebačke Moderne galerije i Spomen-zbirke Pavla Beljanskog, u Novom Sadu 3. decembra biće otvorena izložba „Miroslav Kraljević i sledbenici”, koja korespondira sa ovom izložbom u Umjetničkom paviljonu u Zagrebu.
O prožimanju dva događaja razgovarali smo sa upravnicom Moderne galerije Biserkom Rauter Plančić, koja je za „Politiku” kazala:
– Spomen-zbirka Pavle Beljanski sada je u Zagrebu, a mi ćemo uzvratiti najboljim od hrvatske moderne, u kojoj su takođe, nota bene, stvarali Aralica, Dobrović, Šumanović. Ove dve izložbe korespondiraju u sadržajnom, motivskom, hronološkom smislu, jer u Novi Sad idemo sa dvadesetak dela Miroslava Kraljevića, rodonačelnika hrvatske slikarske moderne. Kraljevićev trag ogleda se u inovativnosti, i u tome što je, pored ostalih, uticao na Milivoja Uzelca, Vilka Gecana, Marijana Trepšea. Stekla se konačno kritična masa dobrih, marljivih i mislećih ljudi koji su predložili da zbirka Beljanski pokaže svoje bogatstvo u Zagrebu, a dela Kraljevića nisu bila izložena u Vojvodini od šezdesetih godina 20. veka.
