Izvor: Politika, 17.Apr.2009, 23:37 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Naučnik ispred svog vremena
Izabrana dela našeg prvog školovanog antropologa Sime Trojanovića pokazuju do koje je mere njegov radoznali duh naučnika zadužio naše društvo i kulturu
Pamćenje nam je krhko, znanje još krhkije. Ali, da li je to dovoljno jak izgovor što se nedovoljno sećamo pionira naše nauke? Naravno da nije; tim pre, za jedno društvo i za njegovu kulturu važno je pozdraviti svaki poduhvat koji ne samo da odaje dužnu pažnju velikanima već i novim kritičkim aparatom naučno vrednujući >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << domet njihovog istraživanja pokazuje da su bili i prvaci u zemlji i rame uz rame, ako ne i prednjačili u svetu.
Izdavačka kuća „Službeni glasnik” iz Beograda objavila je krajem prošle godine četiri toma Izabranih dela Sime Trojanovića (urednik Branko Kukić, grafička oprema Mile Grozdanić), akademika, prvog srpskog školovanog antropologa, začetnika etnologije, inicijatora osnivanja Etnografskog muzeja Srbije (1901. godine) i njegovog dugogodišnjeg prvog direktora. U prvom tomu su „Glavni srpski žrtveni običaji”, drugom „Psihofizičko izražavanje srpskog naroda poglavito bez reči”, treći je „Vatra u običajima i životu srpskog naroda” a četvrti „Jedinstvo srpskog duha”. Izabrana dela Sime Trojanovića obnavljaju sećanje na rad ovog naučnika – prve tri knjige bile su objavljene kao posebne, pre Drugog svetskog rata, potom u ediciji „Baština” beogradske „Prosvete” pre 25 godina, a to posebno čini četvrti tom koji (osim studija „Glavna srpska jela i pića” i „Božić”, objavljenih u „Prosvetinom” izdanju) prvi put predstavlja sabrane tekstove koje je Trojanović pisao za niz časopisa i listova pre rata. Među njima, i za „Politiku” u kojoj je, baš u jednom uskršnjem broju, objavio svoj tekst o običajima vezanim za ovaj najveći hrišćanski praznik.
Poput velikog broja naših naučnika s kraja 19. i iz prvih decenija prošlog veka veka, Sima Trojanović (1860, Šabac – 1935, Beograd) školovao se u inostranstvu (Švajcarska, Nemačka) da bi se vratio i službovao po unutrašnjosti (Čačak, Loznica). Bio je kustos Etnografskog odeljenja u Narodnom muzeju, potom protivno svojoj volji poslat u Skoplje kao redovni profesor tamošnjeg Filozofskog fakulteta gde je bio i dekan. Postao je član Srpske akademije nauka 1921. godine, a po svojoj želji, kao univerzitetski profesor penzionisan je 1924. godine.
U predgovoru knjizi „Glavni srpski žrtveni običaji” profesor dr Petar Vlahović upućuje na interdisciplinarni naučni metod koji je bio karakterističan za rad Sime Trojanovića u etnologiji. Njime je, kaže Vlahović, bio znatno ispred mnogih poslenika svoga vremena, jer je uviđao da je naučno i društveno neophodno pre svega odrediti mesto srpskog naroda u razvitku savremenog sveta. Iskorak Trojanovića u novo vreme u nauci naročito je vidljiv, posebno danas, u knjizi „Psihofizičko izražavanje srpskog naroda poglavito bez reči” koja je, po oceni dr Žarka Trebješanina, pisca predgovora, dragoceno, kapitalno (i savremeno!) delo naše etnologije i uopšte naše kulture. Po oceni i dr Bojana Jovanovića, ona je čak i prethodila onome što se potom u svetu dogodilo. Tužno je, vratimo se početku ovog teksta, da je, kako zaključuje Trebješanin, da ova knjiga danas pokazuje i to da je viši nivo na koji je Trojanović uzdigao našu etnografiju danas ostao bez pouzdanih tumača i procenjivača.
Od kapitalnog je značaja i knjiga „Vatra u običajima i životu srpskog naroda” koja pokazuje do koje je mere Sima Trojanović bio pionir u svojim istraživanjima. I ovde pisac pogovora, dr Žarko Trebješanin podvlači da je Trojanović sabrao ogromnu građu koja se odnosi na drevne običaje, magijske obrede, gatanja, verovanja i jezičke izraze koji su u srpskom narodu vezani za vatru, a zatim je tu građu sredio, sistematizovao, a uz pomoć teorijskih konstrukcija kojima je raspolagao i protumačio.
U svome naučnom radu Sima Trojanović se posebno bavio identitetom srpskog naroda, određujući neke njegove „antropološke, psihičke karakteristike, socijalne i ekonomske prilike, religiju i važnije praznike, pravne narodne običaje, radinost, zabave i junaštvo, kao najuočljivije odrednice” (P. Vlahović). Tome ide u prilog i četvrti tom Izabranih dela Sime Trojanovića – „Jedinstvo srpskog duha”, koji je plod dugogodišnjeg traganja dr Bojana Jovanovića za tekstovima ovog naučnika, rasutim po naučnim publikacijama, časopisima i novinama. Ono je kapitalno jer je osnova za dalja proučavanja naših današnjih i budućih etnologa, antropologa, folklorista, a pokazuje naučni metod Sime Trojanovića koji u svojoj srži počiva na „komparaciji sa drugim kulturama... i nastojanju da se utvrdi poreklo pojedinih običaja i njihova promena tokom vremena”. U predgovoru, Jovanović analizira Trojanovićevo proučavanje „relevantnih aspekata narodne tradicije i sagledavanje njene celovitosti" čime je otkrio i njeno kulturno jedinstvo u širem etnološkom i antropološkom kontekstu”.
Za razliku od uskogrudih, kvazinaučnih (čak i današnjih, naročito) promišljanja onoga što implicira „narodni duh” kojima se dobrim delom povlađuje političkom konzervativnom šićarluku, Sima Trojanović je u ono doba, prateći moderne tokove nauke i ponesen evolucionističkim duhom darvinizma, pojam „narodnog duha” koristio u mnogo širem značenju: iskazivanje njegovog jedinstva on vidi „na opštem antropološkom planu, u činjenici da su narodi jedinstveni, odnosno posebni po svojim kulturama ali, ujedno, i kulturno jedinstveni i objedinjeni fenomenom kulture... Ideja o duhovnoj povezanosti daje svakoj posebnoj kulturi i opšti značaj. Arhetipski utemeljeno psihološko i antropološko jedinstvo kulture se iskazuje u etničkim i u nacionalnim razlikama kojima se potvrđuje vitalnost istovetnog ljudskog duhovnog ustrojstva... ”
Etnografski muzej u Beogradu i danas Simu Trojanovića naziva svojim prvim čuvarom: kao izuzetno agilni istraživač i naučnik radoznalog duha godinama je putovao uzduž i popreko ondašnjih krajeva, donoseći niz predmeta i fotografija (sam nije fotografisao) koje je otkupljivao ili dobijao na poklon. Oni i danas čine dragoceni deo velike zbirke ovog muzeja, koji mu se odužio velikom izložbom 2002. godine.
Anđelka Cvijić
[objavljeno: 18/04/2009]
