Izvor: TvojPortal.com, 11.Sep.2011, 23:18 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Jubileji Dostojevskog ( 1821-1881-2011)
JUBILEJI DOSTOJEVSKOG ( 1821-1881-2011) DOSTOJEVSKI I TOLSTOJ
Tek što su Rusija i svet, pa i Srbija, bar donekle, minule nam godine obeležili jedan vek od Tolstojeve smrti , u kulturne kalendare ove, brzometne nam kao što je sve tekuće, , 2011.g. crvenim slovima su upisana dva jubileja drugog velikog ruskog i svetskog pisca i mislioca, Fjodora Mihajloviča Dostojevskog:190. godišnjica rođenja i 130 godina od smrti. Njima dajemo spomen ovu .
U >> Pročitaj celu vest na sajtu TvojPortal.com << istoriji svetske književnosti uvek su postojale duboke veze između filosofske misli i umetničkog stvaralaštva.Osobito duboko i organski filosofske ideje su predstavljene u književosti.Drevni spomenici filosofskih misli često imaju književno-umetničku formu,u tom slislu i poetsku.I veoma udaljene filosofske ideje ne prestaju da igraju suštinsku ulogu u različitim nacionalnim književnim tradicijama.Tako na primer, teško je vrednovati filosofsko značenje nemačke književnosti ( Šiler, Gete, romantičari) i njenu povezanost sa nemačkom klasičnom filosofijom.
Metafizičke teme u ruskoj književnosti
Ima osnove da se govri i o filosofičnosti ruske književnosti.Metafizičke teme su prisutne u ruskoj poeziji XIX veka ( pre svega kod Tjutčeva) pa sve do stvralaštva najkrupnijih ruskih pesnika na početku XX veka ( Vjačeslav Ivanov, Aleskandr Beli ).Ruska književnost je uvek čuvala organsku vezu sa tradicijom filosofske misli :ruski romantizam, religiozno-filosofska traganja poznog Gogolja,stvaralaštvo Dostojevskog i Tolstoja.Upravo delo ova dva velika ruska pisca dobilo je najdublji odjek u ruskoj filosofiji , pre svega u ruskoj religioznoj metafizici na razmeđi XIX i XX veka.
Filosofsko značenje umetničkog stvaralaštva Dostojevskog
Filozofsko značenje umetničkog stvaralaštva Fjodora Mihajloviča Dostojevskog ( 1821-1881) priznavali su mnogi ruski i evropski mislioci .Već je mlađi negov savremenik i piščev prijatelj Vladimir Solovjev prepoznao u Dostojevskom proroka ,“preteču nove religiozne umetnosti „ u čijim delima je progovorilo samo proviđenje. U celom XX stoleću problem metafizičkog sadržaja proze Dostojevskog predstavljala je osobenu i veoma važnu temu ruske filosofske misli.Dostojevskom kao genijalnom piscu metafizičaru ,opsežne radove su posvetili Vjačeslav Ivanov, Vasilij Rozanov,Dmitrij Mereškovski,Nikolaj Berđajev, Nikolaj Loskin,Lav Šestov, i drugi.Međutim , odgovarajuća tradicija čitanja Dotojevskog kao „filosofa“ na osnovu koje bi se pojavila filosofska učenja, sistem i tome slično ,nije se ustalila , jer ,kako je pisao protojerej Georgij Florovski ,„Dostojevski u istoriju ruske filosofije ne ulazi zato što je osnovao svoj filosofski sistem, nego zato što je široko razvio i produbio samo metafizičko iskustvo“.
Dostojevski više pokazuje, nego što dokazuje
I Dostojevski je zaista više pokazivao nego što je dokazivao...Sa ogronmom duhovnom snagom i ubedljivošću pokazao je svu dubinu religiozne teme i problematike u celom ljudskom životu.Metafizičke ideje I problemi ('prokleta pitanja') napunila su život junaka Dostojevskog postavši nezamenljivi elementi sižejnog tkanja njegovih dela('avantura ideja ') složene u 'polifoniskom dijalogu '( Mihail Bahtin ) pozicije i pogleda na svet.Ta dijalketika ideja ('simfonijska dijalketika ')manje od svega je imala apstraktni karakter. Ona nje u umetničko –simbolističkoj formi odražavala duboko lično, duhovno,moglo bi se kazati egzistencijalno iskustvo autora, za koga je traženje istinitih odgovora na 'poslednja' , metafizička pitanja bio smisao života i stvaralaštva.Upravo je to i imao u vidu Lav Šestov kada je ustvrdio da je“ Dostojevski ne s manjom snagom i strašću od Lutera i Kirkegora izrazio osnovne ideje egzistencijalstičke filosofije .“
Na robiji preživeo duboku evoluciju pogleda na svet
Pretrpevši u mladosti uticaj socijalističkih ideja , prošavši kroz progonstvo i preživljavajući duboku evoluciju pogleda na svet, Dostojevski kao umetnik i mislilac u svojim romanima i publicističkim radovima će sledite one ideje u kojima je video suštinu filosofije hrišćanstva,hrišćansku metafiziku.Njegov hrišćanski svetonazor daleko od toga da se manifestovao jednoznačno : Leontjev je bio prema njemeu vrlo kritičan , dok su u knjizi o Dostojevskom od Nikolaja Loskog date pozitvne karakterstike hrišćanske metafizike velikog ruskog pisca i mislioca .Ali jedno je nesporno: slikajući u svojim delima uspone i padove čovekove ,'podzemlje' njegove duše,bezgraničnost čovekove slobode i njene sablazni ;postavljajući apsolutno značenje moralnih ideala u ontološku realnost lepote u svetu i čoveku ; razobličujući prostotu i vulgarnost u njenim evropskim i ruskim varijantama;suprostavljajući materijalizmu savremne civilizacije i raznovrsnim utopističkim projektima sopstvenu veru na putu Crkve, 'put sveopšteg jedinstva u ime Hristovo ',Dostojevski je tragao za odgovrima na 'večita pitanja’,izrazivši sa ogromnom umetničkom i filosofskom snagom svojstvene hrišćanskoj misli antinomizme i njenu nesvodljovst na bilo koje racionalne sheme.
Filosofsko –religiozna traganja Lava Tolstoja
Religiozno –filosofsko traganja drugog velikog ruskog pisca , Lava Nikolajeviča Tolastoja (1828-1910) odlikovala su se doslednim stremljenjima ka određenosti i jasnosti ( u postojećem svetu- na niovu zdravog razuma ) pri objašnajavnju fundamentalnih filosofskih i religioznih problema koje odgovaraju svojeobraznim ispovedno-propovednim stilovima izražavanja sopstvenog „simbola vere „.Fakat ogromnog uticaja književnog stvaralaštva Tolstoja na rusku i svetsku kulturu je neosporan.Ideje pisca su nailazile i nailaze na nejednoznačne ocene .One su bile prihvaćene u Rusiji na filosofskom planu na primer od starne Nikolaja Strahova , u religioznom –'tolstojstvom', kao religiozni pokret , a u svetu je Tolstojevo učenje naišlo na širok i dubok odjek kod najkrpunijih delatnika nacionalno-oslobodilačkog pokreta u Indiji.Istovremeno je u ruskoj intelektualnoj tradiciji dosta široko raspostranjen kritički odnos prema Tolstoju. O tome da je Tolstoj bio genijalni pisac , ali 'slab' mislilac, pisali su u različito vreme Vladinir Solovjev, Nikolaj Konstatinovič Mihajlovski,protojerej Georgij Florovski, Georgij
Plehanov , Aleksandr Iljin i mnogi drugi.Međutim, ma koliko bili ozbiljni argumneti kritičara Tolstojevog učenja, ono bezuslovno zauzima unikalno mesto u istoriji ruske misli održavajući duhovni put pisca , njegovo lično filosofsko iskustvo odgovora na 'poslednja',metafizička pitanja .
Uticaji Rusoa i Šopenhauerove” volje i pedstave “
Duboke uticaje na mladog Tolstija čiji su tragovi ostali do njegovih poslednjih godina života , izvršio je Žan Žak Ruso .Kritički odnos pisca prema civilizaciji , učenje o ‘prirodnosti’ koje je uticalo na poznog Tolstoja da direktno odbaci značenje kulturnog stvaralaštva pa i svog sospstvenog , umnogome se može pripisati idejama francuskog prosvetiteljstva.U kasnije uticaje na grofa Tolstoja može se ubrojati filosofija Artura Šopenhauera’najgenijalnijeg među ljudima’ po mišljenju proroka iz Jasne Poljane, a osobito istočni, budisitički motivi u učenju nemačkog filosfoa i estetičara koji se odnose na pojmove “sveta kao volje i predstave “ u njegovoj filosofiji.Istina, 1880-g.odnos Tolstoja prema idejama ovog nemačkog mislioca dostigao je kritičku tačku , što je usledilo nakon visoke ocene autora Rata i mira o Kritici čistog uma Imanuela Kanta kojeg je , inače ,on ocenio kao ‘velikog religioznog učitelja ‘.Međutim, ne treba smetnuti s uma ( čistog , ili ne baš sasvim ) da kantovski transcedetalizam ,etika duga i posebno shvatanje istorije , ne igraju iole značajnu ulogu u religiozno-filosofskim propovedima poznog Tolstoja sa njegovim specifičnim antistorizmom , neprihvatanjem državnih, društvenih i kulturnih formi života kao isključivo ‘spoljnjih’ koji oličavaju lažni istorijski izbor čovečanstva ,a koji odvraćaju od rešavanja glavnog i jedinstvenog zadatka-moralnog samousavršavanja. Stoga je Vasilij Zenjkovski u pravu kad govori o Tolstojeviom ‘panmoralizmu ‘.
Hrišćanski moral u temelju sopstvenog religioznog učenja
Tolstojeva etička doktrina se umnogme odlikovala sinkretičkim kakarkterom.On je crpeo nadahnuća iz različitih izvora-Rusoa, Šopenhauera, Kanta , budizma, konfučijanastva.Ali za temelj sopstvenog religiozno-moralnog učenja , taj od ortodoksalnosti toliko udaljeni mislilac , uzimao je hrišćanski moral.Osnovni smisao Tolstojeve religiozne filosofije sastoji se u svojevrsnoj etizaciji hrišćanstva , svođenje te religije na zbir određenih etičkih principa , koji je čine racionalno i lako dopstupnom ne samo filosofskom umu, nego i običnom pogledu na svet zasnovanom na zdravom razumu. A tom idejom i sadržajem , ispunjeni su svi religiozno-filosofski radovi poznog Tolstoja –Ispovesti, Carstvo božje unutra nas, O životu ,i drugi.Izabravši taj put, pisac i milsilac iz Jasne Poljane ga je prošao do kraja.Njegov sukob s Crkvom bio je neizbežan i nije bio samo’spoljniog’ karaktera nego je sadržavao kritiku na osnovu hrišćanske dogmatike, mističnog bogoslovlja, negiranje ‘božanstvenosti’Hrista i slično.Najbolje i najozbiljnije fundirane filosfske kritike Tolstojeve religiozne etike u svoje vreme su sačinili Vladimir Solovjev ( Tri razgovora ) i Aleksandr Iljin ( O protivljenju zlu silom ).
Branko Rakočević
dostojevskiruska književnost
