Izvor: Politika, 09.Maj.2014, 23:02 (ažurirano 02.Apr.2020.)
I Beograd je izabrano mesto
Moja pažnja bila je usmerena na shvatanja u hrišćanskoj kulturi koja Jerusalim određuju kao mesto mistički poistovećeno sa stvaranjem, ali i sa krajem veka i krajem sveta
Institut za teološka istraživanja Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta u Beogradu objavio je knjigu Jelene Erdeljan (1965) pod naslovom: „Izabrana mesta” (Konstruisanje novih Jerusalima kod pravoslavnih Slovena). Jelena Erdeljan je docent na Odeljenju za istoriju umetnosti Filozofskog fakulteta u Beogradu. >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << Ovo je knjiga, kaže autorka, o prošlosti i iz prošlosti. Kao svaka povest o prošlosti i ona je, zapravo, priča o temeljima – jedan od mogućih načina sagledavanja temeljnih ideja na kojima je bio sazdan svet srednjovekovnog čoveka.
Jerusalim označavate kao centar sveta, kao početak i kraj svega. Zašto?
Knjiga „Izabrana mesta” nastala je ne samo kao rezultat višegodišnjih istraživanja jednog sasvim posebnog fenomena u sve tri monoteističke religije, već i duboke lične vezanosti za jedno sasvim posebno, jedinstveno mesto koje kultura, čiji smo baštinici, doživljava kao svoje ishodište, ali i konačno utočište. Moja pažnja u okviru tih istraživanja bila je, između ostalog, usmerena na shvatanja u hrišćanskoj kulturi, preuzeta iz jevrejske i dalje u skladu sa hrišćanskim učenjem razvijana, koja Jerusalim određuju i na osnovu kojih se on doživljava kao mesto mistički poistovećeno sa stvaranjem, ali i sa krajem veka i krajem sveta. Po učenju Crkve, definisanom još u 4. veku u doba Svetog Kirila Jerusalimskog, to je mesto gde su se odigrali svi ključni događaji u istoriji spasenja kao i mesto očekivanog drugog dolaska Hristovog.
U srednjovekovnoj hrišćanskoj kulturi Jerusalim predstavlja ideal sjedinjavanja zemlje i neba. Koliko smo mi danas svesni značaja Jerusalima?
Odgovor na ovo pitanje nije jednostavno dati. Teško je danas, u doba globalne komunikacije, dvadesetčetvoročasovnog informisanja, interneta, ne biti svestan značaja Jerusalima. O njemu se danas, doduše, u medijima najčešće misli i raspravlja u sklopu savremene političke situacije na Bliskom istoku. I u srednjem veku Jerusalim je, svakako, bio tema politički i strateški važna, ali je to u ideološkoj dimenziji zasnivano i na simboličkom, alegorijskom, tumačenju ovog izabranog mesta kao slike raja na zemlji, mesta u čijem je srcu, kao u novom Edenu, drvo života, poistovećivano sa Časnim krstom, na kojem je Hristos postradao radi spasenja ljudskog roda i iskupljenja praroditeljskog greha Adama i Eve.
Ime Jerusalim znači – Gospod je tu. Jerusalim je, dakle, bogomizabran grad?
O takvom značenju imena Jerusalima govori, između ostalog, i jedan stih Knjige proroka Jezekilja, ali, pre svega, svi događaji vođeni božanskom promisli vezani za Skiniju, Kovčeg zaveta i konačno podizanje u Jerusalimu Solomonovog hrama kao potvrde trajne veze između Boga i Izrailja.
U kojoj meri su sačuvani pisani izvori koji to potvrđuju?
O Jerusalimu, kao bogomizabranom gradu, govori se na više mesta u Starom i Novom zavetu. Za srednjovekovnog čoveka, međutim, najuverljivija potvrda takvog izabranog statusa ovog mesta jesu sva čuda koja je Gospod tu učinio. Najveće među njima je čudo vaskrsenja koje proslavljamo na Uskrs.
Šta Jerusalim čini Jerusalimom?
Sve što ga čini izabranim mestom. Još se u jevrejskoj rabinskoj književnosti govori da je „od deset mera lepota koje su svetu date” – Jerusalim uzeo devet, da čovek koji nikad nije video Jerusalim u svom sjaju, nikad nije video lep grad u svom životu. Tu se dalje razvija i koncept geografske centralnosti Jerusalima, utemeljen na rečima proroka Isaije i Jezekilja, u bezbrojnim varijacijama, koncept Jerusalima kao istinskog središta sveta. Jedna od najlepših metafora poistovećuje Jerusalim sa zenicom oka sveta, gde je okean beonjača, a zemlja dužica, dok je Hram ona slika koja se u zenici ogleda.
U kakvom je odnosu Carigrad prema Jerusalimu?
Od samih početaka Carigrad je osmišljen, građen i opreman tako da bude ne samo nova carska prestonica, već i pozornica za izvođenje liturgijskih radnji a, tokom vekova, i sve složenijeg hrišćanskog carskog rituala. Carski grad na Bosforu je arhetip hrišćanske prestonice kao novog Jerusalima, sakralnog centra stvorenog kao rezultat ideje prenosivosti svetosti po promisli Božjoj. Prenošenje i uvođenje svetosti, božanskog prisustva u jednom određenom (urbanom) prostoru, realizovano je,pre svega, putem prenošenja svetih relikvija – u Carigradu počevši od najsvetije relikvije Časnog krsta, već u vreme Konstantina Velikog, do sume svih najvažnijih svetinja hrišćanskog sveta, što je ostvareno u vreme vladavine dinastije Komnina, tokom XII veka.
Koje sve centre nazivate novim Jerusalimom?
U srednjovekovnoj civilizaciji, naročito u zrelom i poznom srednjem veku, novih Jerusalima bilo je više. To su oni centri koji jerusalimskim sredstvima, većinom preuzetim ili sačinjenim na podobije istorijske prakse ostvarene u Carigradu kao novom Jerusalimu, stvaraju, konstruišu sopstveni identitet izabranih mesta, centara koji igraju značajnu ulogu u ostvarivanju hoda ovozemaljske istorije ka njenom zaokruživanju, ka dolasku budućeg vremena koje nastupa sa Hristovim drugim dolaskom. Oni sebe liturgijski ali, veoma značajno, i svim sredstvima vizuelne kulture oblikuju kao sliku neba na zemlji. U tome učestvuje sve ono što mi danas nazivamo arhitekturom, slikarstvom, skulpturom, ikonopisom, kao sredstva koja u međusobnom sadejstvu sa bogosluženjem, mističnim efektima sveća i kandila i mirisom tamjana u sakralnim prostorima crkava, ali i ukupnom osvećenom urbanom prostoru gradova čine scenu na kojoj se efemerni prostorni spektakli organizuju zbog i oko svetinja, čudotvornih ikona, relikvija i moštiju, a svetitelji deluju kao žive ikone.
Takvi novi Jerusalimi, sazdani na principima ustanovljenim i razvijanim u Carigradu, bile su prestonice poput Pariza, Venecije, Arte, Trnova, Beograda i, naravno, Moskve, u kojoj je ostvaren najsloženiji i najsveobuhvatniji program te vrste u srednjem veku.
Zoran Radisavljević
objavljeno: 10.05.2014.
