Izvor: Politika, 22.Maj.2013, 23:03 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Ugrožena srpska kulturna baština
Monografiju „Metohija” Milana Ivanovića, objavili novosadski „Prometej” i „Službeni glasnik”
U Maloj sali zadužbine Ilije M. Kolarca predstavljena je monografija „Metohija” Milana Ivanovića, koju su objavili novosadski „Prometej” i „Službeni glasnik”.
O ovom kapitalnom delu govorili su: episkop raško-prizrenski i kosovsko-metohijski Teodosije, prof. dr Radoš Ljušić, vršilac dužnosti direktora „Službenog glasnika”, Zoran Kolundžija, >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << glavni i odgovorni urednik „Prometeja” i dr Miloš Jagodić, recenzent.
Milan Ivanović (1923–2011), nedavno preminuli sekretar Odbora za Kosovo i Metohiju SANU, cenjeni proučavalac naše istorijske baštine, istoričar umetnosti, rođen je u metohijskom selu Dobruša kod Peći.
Bio je direktor Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture u Prištini od 1956, direktor Galerije fresaka u Beogradu do 1976. i muzejski savetnik Narodnog muzeja u Beogradu do odlaska u penziju. Radeći na proučavanju, zaštiti i popularizaciji spomenika kulture Kosova i Metohije punih 40 godina, objavio je više od 70 naučnih radova.
„Metohija” je knjiga o južnom delu srpske države, na više od četiri stotine stranica, sadrži 325 ilustracija. Podeljena je na trinaest poglavlja koja su obuhvatila Metohiju od srednjeg veka do danas, kada su albanski separatisti poubijali i raselili mnoge Srbe i porušili njihove bogomolje.
U prvom poglavlju data je etimologija reči Metohija, objašnjene su geografske osobine oblasti i istorijski izvori u kojima se Metohija pominje. Drugo poglavlje govori o imenima župa i srpskim vladarima, graditeljima i ktitorima.
U trećem poglavlju se navodi šta su sve uradili crkveni poglavari na ovom prostoru, njihovi metosi i zidanje crkava i manastira. U četvrtom poglavlju „Metohija za vreme turske vladavine i albanskih zločinstava 1455–1912”, govori se o propasti srpske države, dolasku Turaka i silasku Albanaca sa visokih planina u Albaniji.
Sledeća poglavlja posvećena su manastirima u Metohiji, srednjovekovnim isposnicama, (pretežno koncentrisanim oko gradova Peć i Prizren), srednjovekovnim pisarnicama. Posebno poglavlje posvećeno je gradovima u Metohiji, ikonama i zvonima.
U poglavlju „Stara srpska groblja u Metohiji” prikazan je najstariji period iz kog su sačuvani grobovi i njihova obeležja. Poglavlje „Džamije sagrađene na mestima crkava i crkvišta” svedoči da je u Metohiji zatirano kulturno nasleđe Srba. U jedanaestom poglavlju detaljno su obrađena naselja u Metohiji sa crkvama i njihovim ostacima.
Tako skupljena građa sistematično je poređana u azbučnom nizu. Obrađeno je svako metohijsko selo koje je pronađeno u istorijskim izvorima, ili je sam autor to mesto posetio kako bi više saznavao od meštana. Brojni podaci ilustrovani su fotografijama crkava, fresaka, naseobina sa prostora Metohije.
Metohija je u srednjem veku bila privredno, političko i kulturno središte srpske srednjovekovne države. Peć je 1284. godine postala središte i rezidencija Srpske arhiepiskopije prenesene iz manastira Žiče posle tamošnje provale Mongola, a 1346. godine, proglašenjem pećkog arhiepiskopa za patrijarha, i Prizrena za prestonicu srpskog carstva, Metohija je postala jedna od najvažnijih srpskih zemalja.
U Metohiji se nalazio, ili i sada postoji, najveći broj srpskih srednjovekovnih manastira. Tu spadaju i tri očuvana spomenika stare srpske kulture: Pećka patrijaršija, Visoki Dečani i saborna crkva Bogorodica Ljeviška u Prizrenu – sagrađeni u 13. i 14. veku.
Tu su spadali i razoreni veliki srpski manastiri: Studenica – Bogorodica Hvostanska kod Peći i Sveti Arhanđeli kod Prizrena. Ovde dolazi i više puta stradalni i obnavljani manastir Devič, sagrađen 1434. godine, kao i sada maleni ženski manastiri Budisavci i Gorioč iz 14. veka...
Najkobnije godine Metohija je doživela u poslednjoj godini 20. i prvim godinama 21. veka. Sva njena srpska sela Albanci su spalili i opljačkali, a Srbe što pobili, što proterali.
Srušeno je i spaljeno 155 srpskih crkava koje su sve do jedne u svojim temeljima imale ugrađen srednjovekovni obrađen kamen i malter.
Neke među njima imale su ugrađene nadvratnike ili ktitorske ploče sa uklesanim godinama gradnje: Mušutište – 1315, Đurakovac – 1362, Planjane – 1363, Rečane – 1370, Prizren – 1330. i 1371, Unjemir, Belo Polje, Budisavci – 14. vek.
Albanske vlasti, naglašava Zoran Kolundžija, svojevoljno menjaju vekovne srpske nazive naselja, a najveća opasnost je preoblikovanje istorije gde ne dozvoljavaju da se naši spomenici kulture nazovu srpskim.
Dosledno se, u međunarodnim kulturnim, naučnim i drugim organizacijama i sredstvima informisanja, nameću novi nazivi.
U ovoj knjizi ukazujemo i na to: „vizantijski pravoslavni manastiri i crkve Kosova”, „kosovski manastiri i crkve”, „hrišćanski verski objekti Kosova”, „kulturna baština kosovskih hrišćana”, „kosovarski hrišćanski verski objekti”, „rimokatolički samostani i crkve kosovskih Albanaca”…
Z. Radisavljević
objavljeno: 22/05/2013
