Izvor: Politika, 08.Dec.2010, 23:05 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Druga linija odbrane
Treba stvoriti uslove kako bi se zaustavila emigracija iz malih i srednjih gradova
Većina ovih opština je u brdsko-planinskim ili pograničnim područjima, u kojima je zbog dugogodišnjih migracija na relaciji periferija–centar, selo–grad, visija–nizija, došlo do depopulacije i demografskog starenja.
Sa ovih teritorija iseljavalo se radno sposobno stanovništvo, koje je istovremeno i stanovništvo u reproduktivnom dobu. Preseljenjem, ono je na nove prostore prenelo >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << i svoje buduće brakove i potomstvo, simbolično rečeno – svoju „demografsku budućnost”.
Prve posleratne migracije su bile iz sela u opštinske centre ili u najbliže gradove, dok u novijem periodu, zbog centralizovanog razvoja Srbije, beležimo iseljavanje iz manjih gradova u veće centre, posebno u Beograd. Ne samo da su ispražnjena seoska naselja ovih opština već se narušavaju demografski potencijali urbanih centara.
Razmišljanja o revitalizaciji sela u ovim perifernim područjima i demografskom preporodu uglavnom su nerealna. Da bi se povećao broj stanovnika potrebno je ili povećati fertilitet ili ta naselja naseliti. Međutim, slučajevi doseljavanja mogu biti samo sporadični, ali ne i statistički relevantni. Emigracijom sa tih prostora i demografskim starenjem krajnje je redukovan broj žena sposobnih za rađanje.
Na primer, u opštini Crna Trava, prema procenama za 2008. godinu, fertilni kontigent (žene od 15 do 49 godina) činilo je 206 žena, za 160 manje nego na popisu 2002, dok je 1981. taj kontingent na istoj teritoriji bio sedam puta veći – 1.486 žena. Brojne su opštine koje su u istom dvadesetogodišnjem periodu prepolovile broj žena u reproduktivnom periodu: opština Gadžin Han sa 3.316 na 1.276, Bosilegrad sa 3.157 na 1.650, Trgovište sa 2.122 na 1.120. Osim toga, fertilni kontingent stari, zbog čega se postepeno povećava udeo žena koje su pri kraju fertilnog perioda, dok je onih u optimalnim godinama za reprodukciju sve manje.
Čak i ako hoćete u tim opštinama da podstaknete rađanje, posebno u pojedinim naseljima, postavlja se pitanje – ko će da rađa? U uslovima smanjenih reproduktivnih normi veći broj žena sposobnih za rađanje i njihova reproduktivna aktivnost su preduslov za brojniju generaciju potomaka. Za prostu reprodukciju stanovništva potrebno je da žene u proseku rode 2,1 dete.
U Srbiji je ta stopa 1,4 tj. za trećinu manja od potrebne, a republički minimum je u opštini Kučevo gde žene u proseku rađaju manje od jednog deteta, tačnije 0,96. Ako uzmemo u obzir da nedovoljna reprodukcija odlikuje Srbiju već pola veka, teško je biti optimista i očekivati velike efekte populacionih mera, a pogotovo u nerazvijenim i siromašnim opštinama.
Od čega krenuti u pokušaju da se zastave ovi procesi? Neke od tih procesa nemoguće je zaustaviti, jer pojedina naselja su potpuno ispražnjena. U 22 sela opštine Dimitrovgrad nema nijednog stanovnika mlađeg od 20 godina a u opštinama Babušnica, Gadžin Han i Crna Trava u više od 35 odsto domaćinstava svi članovi su stariji od 65 godina. Zbog starenja stanovništva mortalitet će se povećati.
Lepa priroda nije dovoljan stimulans za povratak stanovništva. Rešavanje demografskih pitanja su integralni deo rešavanja pitanja ravnomernog regionalnog razvoja i decentralizacije. U protivnom, imaćemo opustele krajeve i koncentraciju stanovništva i većine resursa u Beogradu.
A to za razvoj jedne zemlje nije dovoljno. Sad se treba okrenuti ,,drugoj liniji odbrane” – zadržati mlado i relativno mlado stanovništvo u gradićima i gradovima ovih slabije razvijenih područja. Iako je negativan prirodni priraštaj karakterističan za veliki broj gradskih naselja, mali i srednji gradovi u Srbiji kao dugogodišnji nosioci reprodukcije, još uvek raspolažu demografskim potencijalima neophodnim za oporavak.
Treba stvoriti uslove kako bi se u njima zaustavila emigracija, sačuvali reproduktivni i radni potencijali, a ovi centri jednog dana, eventualno, inicirali razvoj okolnog demografski depresivnog prostora. Akcijama moraju da prethode istraživanja na nivou svake opštine i njenih naselja da bi se uočile specifičnosti lokalnih sredina i utvrdili prioriteti. U to se mora uključiti lokalna samouprava, koja nadogradnjom državnih mera mora stvoriti optimističku populacionu klimu.
I to, uz pomoć profesionalnih demografa. Došlo je vreme kada je svakoj opštini neophodan bar jedan demograf, jer se vitalna pitanja ne mogu rešavati ni usput, ni sporadično, ni nestručno.
*Profesorka na Geografskom fakultetu BU
Mirjana Devedžić
objavljeno: 09.12.2010.
