Izvor: Radio Televizija Vojvodine, 15.Dec.2014, 06:56 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Vršački put svile
Turističkom turom "Put svile" svake godine prođu milioni ljudi znatiželjni da vide kuda su sve išli karavani iz Kine, u kojoj se ova najfinija tkanina proizvodila, do Mediterana gde se prodavala. Međutim, malo je poznato da i Vršac ima svoj "put svile". Stoletni dudovi sa obe strane puta ka Beloj Crkvi u dužini od petnaestak kilometara, svedoče o vremenu kada je svilarstvo u ovom kraju bilo jedna od glavnih privrednih grana.
Bilo je to pre tačno tristo godina. Nemci iz >> Pročitaj celu vest na sajtu Radio Televizija Vojvodine << okoline reke Rajne, koji su se početkom 18. veka nastanjivali u južnom Banatu, prvo su u tom kraju obnovili vinogradarstvo, a zatim su, kada se zemljište pokazalo podesnim za sadnju belih dudova, počeli da uzgajaju svilene bube i prave sirovu svilu.
Za procvat svilarstva u Vršcu najzaslužnija je bila Marija Terezija. U njeno vreme dudare su sađene gde god je bilo slobodnog mesta, a postojao je i propis da oko svake kuće mora biti zasađeno dvadeset dudova, o kojima se vodila posebna briga. Stanovnici su besplatno dobijali jaja svilene bube, koja se hrani isključivo dudovim lišćem, a devojke su, takođe besplatno, bile obučavane da razmotavaju svilu iz kokona (čaure svilene bube iz koje se izvlače svilene niti).
"Vršac je sredinom 19. veka bio centralno mesto za sakupljanje kokona i otkupna stanica za sirove čaure. Imali su i svilare, koje su se nalazile u današnjoj Ulici Milana Tepića i u blizini Vladičanskog dvora, a kasnije su nicali i brojni privatni zavodi za svilu. Nije bilo porodice koja se nije bavila bar nekim delom svilarske proizvodnje.", rekla je Ljiljana Bakić, kustos Gradskog muzeja u Vršcu.
Prema pisanjima Feliksa Milekera, istoričara ovog kraja, vršački kokon je bio izuzetnog kvaliteta. Zato i ne čudi što su ovdašnji svilari za svoj rad dobijali prestižne nagrade na sajmovima širom Evrope.
"Najcenjeniji u tom poslu bio je poznati apotekar Jozef Hercog, osnivač Apoteke na stepenicama, inače najstarije apoteke u Vršcu, koji je imao i privatni zavod za svilu. Proizvodi njegovog zavoda dobijali su najviša odlikovanja od Ugarske, Austrije i Francuske, a u nekim spisima se pominje da je njegova udovica Eva, inače baka poznatog mađarskog pesnika Ferenca Hercoga, 1851. na izložbi u Londonu dobila zlatnu medalju za sirovu svilu", dodala je Ljiljana Bakić.
Međutim, za svilarstvo u Vršcu nedugo zatim je došao kraj. Kada je izgrađen državni put, odskočila je prodaja i izvoz vina, pa su se meštani više fokusirali na tu delatnost. Dudare širom vršačkog atara napuštene su oko 1855. godine, a dudovi povađeni. Masovnom raskrčavanju odoleli su samo pomenuti dudovi na belocrkvanskom putu, koji su tu, prema jednoj legendi, nikli naredbom Marije Terezije da svi mladenci po sklapanju braka baš na tom mestu posade svoja dva drveta.
Iako sećaju na lepa vremena, o ovim drvoredima se poslednjih godina uglavnom govori u negativnom kontekstu, jer se na deonici puta ka Beloj Crkvi dešavaju teške saobraćajne nesreće. Ukoliko izlete sa kolovoza, vozači ginu u sudaru sa dudovima. Zbog toga jedni traže da se drvoredi poseku, a drugi upozoravaju da je njihovo postojanje od velikog značaja.
Kao jedno od rešenja ovog problema predlaže se postavljanje zaštitne ograde duž svih 15 kilometara, kako bi se ubuduće sprečile kobne nesreće, a dudovi sačuvali kao deo nekadašnjeg puta svile, kojim je u raskošnim kočijama svojevremeno prolazila i Marija Terezija.
Umesto dudova posađeni vinogradi
Prvih decenija svilarstva u Vršcu dudovi su bili toliko cenjeni da su tadašnji namesnici uveli smrtne kazne za sve one koji naude ovom drveću. Najviše rasadnika bilo je na Guduričkom putu. Postoji zapis da je 1844. godine na površini od 29 lanaca posađeno 2.040 mladih dudova. I Jozef i Eva Hercog su tamo imali svoj veliki posed. Međutim, kada se svilarstvo ugasilo kao privredna grana, a meštani se preusmerili na proizvodnju vina, ti dudovi su povađeni, a na njihovom mestu posađeni vinogradi. Upravo oni danas predstavljaju najveće vinogorje u Srbiji, po kojem je Vršac prepoznatljiv i van granice naše zemlje.
Moguć povratak svilarstva
Naša zemlja je pre Drugog svetskog rata bila peta u svetu po proizvodnji svile. Zato pojedini entuzijasti rade na tome da se svilarstvo obnovi, pre svega u Vojvodini i okolini Vršca, gde je bilo i ostalo najviše belih dudova. To drveće bi moglo da posluži kao sirovina za početnu proizvodnju svilenih buba, a da se u međuvremenu zainteresovano stanovništvo obuči za ovu delatnost. Stručnjaci tvrde da bi proizvodnja svile bila isplativa i izvozni potencijal.
Nastavak na Radio Televizija Vojvodine...
