Izvor: Blic, 02.Avg.2007, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Od „Streljane“ ostali samo zidovi
Oronule fasade i urušeni zidovi, popucali podovi i plafoni koji samo što ne padnu - tako danas izgleda na desetine vrednih arhitektonskih spomenika u gradu. Iako se i građani i stručnjaci slažu da su to građevine kojima bi se ponosili i veći gradovi, u Novom Sadu su zbog spleta zakonskih ograničenja, izgovora i besparice one prepuštene tihoj propasti.
Od čuvene „Streljane" ostali su samo zidovi, na fasadi jedine oslikane kuće u Novom Sadu, na uglu ulica Petra Drapšina >> Pročitaj celu vest na sajtu Blic << i Laze Kostića, motivi se više ne vide, a o sanaciji vlažne i ruinirane kuće Mileve Marić-Ajnštajn samo se govori.
- „Streljana" je dvostruko značajna, kao spomenik arhitekture, ali i za istoriju sporta Novog Sada. O kući Mileve Marić da ne govorimo, ili zgradi „Apoteke" u Njegoševoj ulici koju je projektovao Daka Popović, nekadašnji gradonačelnik i ban. Fasada otpada sa zgrade Učiteljskog doma, simbol modernizma, a značajna je i po tome što je izgrađena novcem vojvođanskih učitelja - priča Donka Stančić, istoričarka umetnosti i autorka knjige „Novi Sad od kuće do kuće".
Stručnjaci na pokušaje da se njihova devastacija zaustavi gledaju kao na „borbu sa vetrenjačama".
- Svi su mislili da smo poludeli kada smo insistirali na tome da očuvamo autentični izgled kuća u Ulici Laze Telečkog, a sada je to omiljeno okupljalište mladih - tvrdi Stančićeva.
Zakonska zaštita kulturnih dobara ne garantuje da će ona biti i očuvana. Tako podgrađe Petrovaradinske tvrđave već godinama propada, a Almaški kraj, kao vredna ambijentalna celina, nije ni zaštićen.
Istoričar umetnosti i urednik „DaNs" Vladimir Mitrović dodaje da su ugrožene i zgrade nastale posle Drugog svetskog rata, jer ni one nisu zaštićene.
- Procedura zaštite je dugotrajna, a nema ni mehanizama za njeno kvalitetno sprovođenje. Zavod za zaštitu spomenika ne raspolaže novcem i fondovima iz kojih bi mogao da interveniše. Nema ni mehanizama da se, recimo, vlasnicima omoguće povoljnosti pri izvođenju radova na sanaciji zgrada, poput ukidanja PDV-a, što je uobičajena procedura u razvijenim zamljama - tvrdi Mitrović i dodaje da su veliki problem nerešeni imovinski odnosi.
Na osnovu gradskih propisa, za stanje vrednih zgrada odgovorni su isključivo vlasnici stanova, a stručni nadzor obavlja Zavod za zaštitu spomenika. Odgovorni u gradu su do sada redovno odbijali sve molbe i zahteve mesnih zajednica da grad snosi bar deo troškova za rekonstrukciju fasada ili zgrada, kao što se radi u Subotici ili Beogradu. Još gore, nadležni ne održavaju ni vredne objekte kojima grad upravlja, kao u slučaju „Streljane".
Autentični ambijenti zanimljivi turistima
Istoričarka umetnosti Donka Stančić smatra da ne treba gledati samo reprezentativne objekte, već i celine poput Gradića ili Almaškog kraja.
- Turistima ne možemo da pokazujemo Limane, već vrednu arhitekturu i ambijente, zbog kojih Novi Sad postaje sve zanimljiviji. Kao ambijentalnu celinu, iako nema reprezentativnih zgrada, treba očuvati ulice Zlatne grede, Vidakovićevu i Skerlićevu - kaže ona.
NajugroŽenije građevine
1. „Streljana", Antona Čehova 4 nIzgrađena 1890. godine
u stilu istorizma. Autori su Georgi Molnar i Anton Tikmajer. Zgrada je značajna za istoriju sporta i kao arhitektonski spomenik.
2. Kuća Mileve Marić, Kisačka 20
Izgrađena 1907. godine
u stilu istorizma. Autor joj je nepoznat, ali su joj stanari svetski poznati Mileva Marić i otac teorije relativiteta Albert Ajnštajn. Značajna je kao kulturno-istorijski spomenik.
3. Kuća u Petra Drapšina 48
nDa u gradu postoje i građevine u neogotskom stilu dokaz je
ova kuća podignuta 1906.
godine. Nepoznati autor
ostavio je arhitektonski spomenik i jedinu zgradu u
Novom Sadu sa oslikanom
fasadom.
4. Učiteljski dom, Vojvode Putnika 1
nSagradivši zgradu 1936. godine od priloga koje su prikupili vojvođanski učitelji, arhitekta Danilo Kaćan napravio je vredan kulturno-istorijski i arhitektonski spomenik i simbol moderne u gradu.
5. Bazen Jodne Banje, Futoški put
nSagrađen 1909. i 1910. godine po projektu Imrea Frančeka u stilu secesije, ovaj objekat je značajan i kao arhitektonski i kao kulturno-istorijski spomenik.
6. Kuća u Svetozara Miletića 17
nAutori kuće građene 1923. i 1924. godine u stilu neoro-mantizma su Jurij Nikolajevič Šreter i Konstantin Petrovič de la Valet, i značajna je kao arhitektonski spomenik.
7. Zgrada u Šafarikovoj 7
(ugao sa Pap Pavla)
nArhitekta Altaj Arkaj je,
gradeći ovu zgradu 1906. godine u stilu secesije, ostavio iza sebe i vredan arhitektonski spomenik.
8. LoŽionica ŽTP, LoŽionička bb
nZgrada po kojoj je i ulica
dobila ime građena je
1911. godine, a veoma
je vredna kao spomenik tehničke kulture.
9. „Češki magacin",
Despota Stefana bb
nIzgrađen 1921. godine,
ovaj magacin ima
prevashodni značaj
kao privredni
objekat.
10. „Sokolski dom",
Ignjata Pavlasa 4
nJoš jedan dragulj moderne, građen od 1934. do 1936. godine, autor je Đorđe Tabaković, a značajna je i kao kulturno-istorijski i arhitektonski spomenik.
11. „Apoteka", Njegoševa 16 (Trifkovićev trg)
nKulturno-istorijski i arhitektonski spomenik, građen 1922/23. godine u stilu pozne secesije, nosi i poseban značaj jer je njen autor arhitekta Daka Popović, tadašnji gradonačelnik i ban Dunavske banovine.
12. Kuća u Ulici Mike Antića 7
nInženjer Stevan Radivojević izgradio je ovu kuću 1930. godine, u stilu art dekoa i ostavio iza sebe vredan arhitektonski spomenik.
13. „Lutrija", dvorište Zmaj Jovine 4
nGrađena namenski 1901. godine, kao fotografski atelje Petra Popovića, zaslužila je epitet kulturno-istorijskog spomenika kao i arhitektonskog spomenika nastalog po nacrtu Antona Tikmajera.
14. Kuća u Ulici Grozde Gajšen 4
nIzgrađena u stilu secesije 1852. godine, a renovirana početkom 20. veka, kuća nepoznatog autora nije arhitektonski reprezentativna, ali je veoma važan kulturno-istorijski spomenik, kao simbol vremena u kojem je građena.
15. Kuća porodice Nović,
Pašićeva 35
nIzgrađena je još početkom 19. veka i sve vreme je odolevala raznim nedaćama. Još stoji kao izuzetno vredan arhitektonski spomenik.
