Izvor: Politika, 09.Mar.2015, 16:04 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Kada su sveštenici nosili puške
Većina dokumenata na izložbi Arhiva SPC o vojnom sveštenstvu u oslobodilačkim ratovima Srbije prvi put će biti predstavljena javnosti
Bilo je to vreme kada su sveštenici nosili puške i služili opela nad skromnim humkama pored puta i nad širokim „plavim grobnicama”. Po ratnom rasporedu iz 1916/17. godine u jedinicama vojske Kraljevine Srbije bilo je više od 200 sveštenika koji su se borili na Sremskom frontu. To su bili vojni sveštenici koji su osim uobičajenih svešteničkih >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << radnji, pričešćivanja, ispovedanja, tešenja ranjenika, bogosluženja i molitvi, opela, u jednom neuobičajenom vremenu nosili i vatreno oružje. Njima je posvećena izložba koja će biti otvorena u četvrtak, 12. marta, u Maloj galeriji Doma vojske u Beogradu. Rađena na osnovu dokumenata iz fondova Arhiva Srpske pravoslavne crkve, izložba o vojnom sveštenstvu u oslobodilačkim ratovima Srbije zahvata ne samo Prvi svetski rat, već duži period, od 1804. do 1918. godine.
Najveći deo materijala odabranih za izložbu do sada je bio nepoznat javnosti i sada se prvi put javno izlaže, objašnjava Radovan Pilipović, upravnik Arhiva SPC.
– Biće predstavljena prepiska crkvenih i državnih vlasti, dokumenta o radu sveštenika u vojsci, dokumenta o ponašanju sveštenika u ratnim operacijama, razgorevanju ratnog morala. U Prvom svetskom ratu stradalo je više od 200 sveštenika i to najviše od Bugara. Više od 300 sveštenika bilo je internirano po raznim sabiralištima i zatvorima Austrougarske i Bugarske. Posle povlačenja vojske i vlade Kraljevine Srbije, mali broj sveštenoslužitelja je ostao u Srbiji. Najvažnija crkvena tela i organi bili su izmešteni na Krf i naš arhiv čuva dokumentaciju o njihovom radu. Zanimljivo je koliko je tada bila visoka svest o tome da se sve dokumentuje, kao i da je na Krf donet deo dokumentacije iz Srbije. Sve je to tada izneto iz Beograda, prešlo u sanducima preko Albanije i vratilo se u Beograd, u Patrijaršiju, da bi neko 1989. godine odlučio da tu i ostalu građu Arhiva Srpske pravoslavne crkve izmesti u neuređeni prostor u zvoniku Crkve Svetog Marka – priča Pilipović.
Arhiv SPC više od 20 godina ležao je gotovo potpuno zaboravljen u zvoniku s pogledom na Tašmajdanski park. Kada ga je još prilično prašnjavog i neuređenog, 2011. godine posetio zajedno sa novinarima, patrijarh Irinej ispričao je da je nekada bilo još gore. Među građom koja je ležala u hodnicima, pre desetak godina mogli su se naći i mrtvi i živi golubovi. A o kakvom se bogatstvu radi svedoči i priča koju je sa novinarima tada podelio Miroslav Perišić, upravnik Arhiva Srbije. Prilikom jedne od poseta arhivu u zvoniku, slučajno je izvukao papir koji mu je bio nadohvat ruke: bio je to dokument iz 1832. godine. Država i crkva su se, inače, 2007. godine obavezali da će arhiv učiniti dostupnim javnosti i da će biti rešen problem trajnog smeštaja vredne građe. To je predviđeno protokolom potpisanim krajem 2007. godine između Srpske pravoslavne crkve, Ministarstva kulture i Arhiva Srbije.
– Prve inventare dobili smo 2012. godine, do tada nismo ni znali čega sve u arhivu u zvoniku ima. Konačno rešenje još se ne nazire, ne znamo koja će zgrada biti opredeljena za Arhiv SPC, ali je izvesno da će ona biti na teritoriji Beograda. Galerijski, potkupolni prostori mnogih crkava u prošlosti jesu bili riznice tako da ta ideja da to bude arhiv jeste bila dobra, ali ona je zapuštena, nije imao ko time da se bavi. Arhiv se sada uveliko sređuje, a deo građe dostupan je stručnoj javnosti, istraživačima i zainteresovanima za istoriju srpske države i srpske crkve. Sređen je i prostor u zvoniku, gde se i danas nalazi najveći deo građe, dok je jedan manji njen deo premešten u zgradu pored Patrijaršije. Tu se nalazi naše sedište i čitaonica. Radimo po francuskom modelu, što znači da istraživači naruče građu i dobijaju je u roku od pet dana u čitaonici – objašnjava Pilipović.
Osim dokumenata, poput zapisnika sa raznih sednica crkvenih tela, službene dokumentacije koja se tiče administrativnog života Crkve, u Arhivu Srpske pravoslavne crkve istraživače i zainteresovanu javnost čeka obilje najraznorodnije građe: privatna prepiska patrijaraha, mitropolita i episkopa, dokumenta koja svedoče o bračnom moralu u prvoj polovini 19. veka, svedočanstva o tome koliko se novca iz državnog budžeta izdvajalo za Crkvu i kako se taj novac trošio, plakati iz prve polovine 19. veka...
– Pitanje Arhiva Srpske pravoslavne crkve mora hitno da bude rešeno kako bi sprečili dalje propadanje građe. Ili da se u zvoniku Crkve Svetog Marka uspostave mikroklimatski uslovi na nivou arhivistike, što je moguće, ili da se nađe zgrada gde će arhiv biti smešten. Deo građe je morao da propadne zbog neadekvatnih uslova i godina nerada. Crkva ima odgovornost, kao i država, da ono što je ostalo sačuva – ističe Pilipović.
Jelena Čalija
objavljeno: 09.03.2015.
Pogledaj vesti o: Vojska Srbije
