Izvor: Večernje novosti, 15.Sep.2012, 23:29   (ažurirano 02.Apr.2020.)

Zaboravljeni srpski zamkovi

JEDNA od mnogih rasprava o našoj bogatoj i burnoj prošlosti u kojima Srbija gubi energiju raspravljajući sama sa sobom, jeste i ona o tome koji spomenik kulture najviše zavređuje da se nađe na Uneskovoj listi svetske baštine. Arheolozi kažu da zbog tih najčešće politikantskih nadgornjavanja naša kulturna riznica, iako prebogata lokalitetima od preistorije do modernog doba, ostaje u mraku, ne samo za svetsku već i srpsku široku javnost. - Ne možemo da očekujemo da svet štiti našu >> Pročitaj celu vest na sajtu Večernje novosti << baštinu ako je krijemo sami od sebe - kaže dr Dragana Antonović, predsednik Srpskog arheološkog društva. - Imamo paradoks da država ništa decenijama ne radi na međunarodnoj promociji naših praistorijskih arheoloških lokaliteta i srednjovekovnih tvrđava duž Dunava, a onda se pojavi Unesko i promoviše ih kao deo regionalnog pilot projekta zaštite kulturnog nasleđa Jugoistočne Evrope. U Centralnom institutu za konzervaciju (CIK) kažu da je prosto neverovatno da vrh države uporno ignoriše najperspektivnijeg kandidata za listu zaštićene svetske kulturne baštine - Beogradsku tvrđavu i Kalemegdan. - Beogradska tvrđava duže od 2.000 godina u kontinuitetu živi na istom mestu bitno utičući na život savremenika, a istovremeno čuva tragove prošlosti, što je osnovni kriterijum za listu svetske kulturne baštine - kaže prof. dr Mila Popović Živančević, direktor CIK i regionalni koordinator IKOM (Međunarodnog saveta muzeja koji okuplja više od 20.000 najprestižnijih muzejskih ustanova). - Jedini problem je što neko u državi treba da se seti Beogradske tvrđave i kandiduje je za listu Uneska. Gotovo je zaboravljeno da je Direkcija za informisanje i kulturu Ministarstva spoljnih poslova 23. maja 2007. godine donela odluku da Beogradska tvrđava uđe na Preliminarnu listu svetske baštine Uneska. Tada je Zavod za zaštitu spomenika kulture Republike Srbije uradio stručno obrazloženje za kandidaturu, a Javno preduzeće "Beogradska tvrđava" preduzelo je velike restauratorsko-konzervatorske radove. Međutim, ta inicijativa je ostala bez rezultata, saznaju "Novosti" u republičkom Zavodu za zaštitu spomenika kulture. - Tadašnja komisija jeste odlučila da Tvrđavu stavi na preliminarnu listu Uneska, ali iz nekog razloga to nikada nije i zvanično učinjeno - kaže Vera Pavlović Lončarević, direktor Zavoda. - Ne znam ništa detaljnije o tom poslu, jer nisam bila uključena u njega, a niko iz tadašnje nacionalne komisije za saradnju s Uneskom nije član sadašnjeg sastava. Nama Kalemegdanska tvrđava znači mnogo, ali za kandidaturu nije presudan stav javnosti, već stručnjaka. Znate, ima puno tvrđava i manastira, a mi moramo da dokažemo da je naša nešto posebno. Zasad ljudi koji se time bave nisu utvrdili da ona ispunjava kriterijume i smatramo da je bolje da se ona predstavi uz Ušće i Veliko ratno ostrvo kao kulturni pejzaž, miks prirode i kulture.ŠTETU PLAĆA KOMANDANT SREDNjOVEKOVNI zapisi svedoče da su u Srbiji tvrđave podizane na teško pristupačnim uzvišenjima iznad trgovačkih, zanatskih i rudarskih centara da bi ih štitile, kao i duž spoljnih granica i puteva. "Dušanov zakonik" propisuje da je, kao i u vreme njegovih prethodnika, putnik svetinja, a da strance u slučaju potrebe mora da prati naoružana straža od "grada do grada", odnosno od tvrđave do tvrđave. U slučaju pljačke putnika štetu je morao da nadoknadi zapovednik tvrđave u čijoj su oblasti napadnuti. Nezavisno od stručnjaka, turistički izveštaji pokazuju da stranci u Srbiji smatraju da je Beogradska tvrđava izuzetna i obavezno je posećuju. Na primer, svakog 22. jula grupa mladih mađarskih turista na tvrđavi obeležava godišnjicu odbrane Beograda od Turaka 1456. godine, kojom je komandovao Janoš Hunjadi, kod nas poznatiji kao Sibinjanin Janko. O tome nije bilo pomena u ovdašnjoj javnosti, iako je za probijanje turske opsade bili presudna bitka koju je na reci vodila flota od 40 brodova srpskih šajkaša. - Beogradska tvrđava je u najmanju ruku jedinstvena po tome što je najviše puta rušena i obnavljana fortifikacija u istoriji Evrope - kaže dr Dragana Antonović. - Ona je izuzetna i po tome što je sačuvala u sebi sve tragove civilizacije od vinčanske kulture naovamo. Beogradska tvrđava bila je keltsko utvrđenje, rimski kastrum na limesu, vizantijska tvrđava, ugarska utvrda, srpski prestoni grad, turska logistička baza za osvajanje zapadne Evrope, osmanski granični grad i najzad obnovljena srpska prestonica. Sagovornik "Novosti" napominje da i druge srpske srednjovekovne tvrđave imaju više nego zanimljivu istoriju, ali da je niko niti priča niti vodi turiste da ih obiđu. - Kako da vodite ljude da ih zmije izujedaju - ljutito kaže prof. dr Milan Brdar, iz Instituta društvenih nauka. - Pričali su o sređivanju tvrđave Golubac, pa sam letos otišao i - upao u korov do guše. Međutim, nije problem u kosi i lopati, već u glavi, jer u našoj intelektualnoj pseudoeliti vlada habsburški ili ako hoćete neotitoistički mit o tome da je Srbija od srednjeg veka do danas divlja, netolerantna i klaustrofobična. To pokazuje strahovito neznanje takozvane elite, koja se stidi svoje prošlosti jer je ne poznaje. Naš sagovornik ističe da je Srbija u srednjem veku bila otvorena i uređena zemlja u kojoj su vladali zakoni i koja je zbog bogatstva rudama metala bila jedna od bogatijih i tehnološki naprednijih država. - Balkan je živeo u multikulturalnom svetu mnogo pre nego što je Zapad smislio tu frazu - kaže prof. Brdar. - U srednjovekovnu Srbiju masovno su dolazili “gastarbajteri”, od nemačkih rudara i vojnika-najamnika, preko dubrovačkih i grčkih trgovaca, italijanskih metalurga, sve do plaćenika Katalonaca, pa čak i Turaka, koji su bili u jedinicama vojske Nemanjića. Sramota je da novine moraju da podsećaju na te činjenice, a ne istoričari kojima je to posao. Arheolog mr Marin Brmbolić, dugogodišnji rukovodilac istraživanja u manastiru Manasija, koji se nalazi na preliminarnoj listi Uneska, kaže da u svetu nema spora o vrednosti srpskih srednjovekovnih spomenika. - Unesko je i bez naše pomoći prepoznao podunavske tvrđave kao značajnu kulturnu baštinu, a mi nismo smislili ni virtuelnu turu "Put srpskih tvrđava", nalik već dobro poznatom "Putu rimskih imperatora" - kaže mr Brmbolić. - U Srbiji je čak nemoguće napraviti samo jednu srednjovekovnu kulturno-turističku rutu jer bi bila ogromna, pošto se ovi spomenici nalaze rasuti od manastira Fruške gore do starog grada Rasa i Prizrena. Realno je stvaranje nekoliko regionalnih tura i zaista je čudno što se dosad niko toga nije setio, a još je čudnije što se veoma malo ulagalo u istraživanja i promociju srednjovekovnih srpskih tvrđava iako su lokacije odavno poznate. KRALjEVGRAD ZA UZOR Dok se država i stručnjaci ne sete da približe sopstvenu istoriju i srpskoj i stranoj javnosti, kao svetla tačka ostaju "amaterski" poduhvati kakav je Kraljevgrad, izgradnja replike srednjovekovnog grada kraj trđave Maglič, koji je zamislio režiser Emir Kusturica. - Srpska duhovnost je za vreme vladavine Otomanske imperije sačuvana u manastirima, a što zbog našeg nemara, što zbog istorijskih uslova praktično su iščezli svi naši srednjovekovni gradovi, mada postoji nekoliko utvrda poput Magliča. Moja je pretpostavka, ne naučna nego umetnička, da bi tu i mogao da postoji neki grad koga više nema. Zato i mislim da je na mestu u blizini Magliča moguće podići srednjovekovni grad.

Nastavak na Večernje novosti...