Izvor: Večernje novosti, 15.Dec.2016, 20:06   (ažurirano 02.Apr.2020.)

Vojvođanske priče: Temelj vaspitanja roda celog

Dva veka otkako je srpska učiteljska škola, poznata Preparandija, iz Sentandreje premeštena u srpsko središte DVA veka je prošlo otkako je prva Srpska učiteljska škola, poznatija kao Preparandija, u jesen 1816. godine, preseljena iz Sentandrejskoj u Sombor. Osnovana četiri godine ranije, zalaganjem carskog savetnika i prosvetnog nadzornika Uroša Nestorovića, u sentandrejska Preparandiji počelo je ubrzo da opada broj đaka jer Sentandreja, zbog udaljenosti, nije bila >> Pročitaj celu vest na sajtu Večernje novosti << lako dostupna njenim polaznicima s prostora Bačke, Baranje, Srema ili Banata, odakle ih je najviše i dolazilo. Ujedno, život u Sentandreji bio je znatno skuplji nego u južnim krajevima Ugarske, u kojima je srpsko stanovništvo masovnije naseljeno nego na severu zemlje. Osim toga, neraspoloženje Karlovačke mitropolije i distriktualnih školskih direktora prema sentandrejskoj Preparandiji bilo je vidno ispoljeno, pa je i to uticalo na smanjenje broja đaka. - U srpskim intelektualnim, političkim i crkvenim krugovima sve više je preovladavala misao da “Kraljevsko predugotovničesko zavedenije sentandrejsko” treba preseliti u “donje krajeve”, pa je o tome, krajem 1815. godine, počeo da razmišlja i osnivač i upravitelj Preparandije Uroš Nestorović - kaže Milan Stepanović, doskorašnji kustos Muzeja obrazovanja učitelja u Somboru. - Moguće rešenje počelo je da se nazire posle posete somborskog sveštenika Avrama Maksimovića velikom poborniku prosvetnih reformi Urošu Nestoroviću. On je, krajem oktobra 1815. godine, posetio Budim, i tu je s Nestorovićem razgovarao o mogućnosti preseljenja Preparandije u Sombor. Osam dana kasnije, 4. novembra 1815. godine, poslao je Nestoroviću opširno pismo, sa detaljno obrazloženom argumentacijom za preseljenje Preparandije u Sombor. U pismu navodi da se ovaj grad nalazi u središtu srpskog naroda, da budući polaznici mogu ovamo da stignu bez velikog troška, kao i da su sve neophodne potrebe za njihov život i školovanje u Somboru upola jeftinije nego u dosadašnjem sedištu ove škole. Rečeno je i da u Somboru mladići koji pohađaju školu imaju na koga da se ugledaju, te da se u ovom gradu nalazi i županijsko administrativno sedište, kao i sedište Kanalskog društva. Tu je i velika saborna Svetođurđevska crkva, a i broj srpskih žitelja je veći nego u bilo kom drugom gradu. * Muzejska zbirka prvih školskih učila Somborska crkvena opština prihvatila je predlog Avrama Maksimovića, pa je pismom od 11. novembra 1815. godine i zvanično predložila Urošu Nestoroviću da škola za obrazovanje srpskih učitelja bude preseljena u Sombor, obećavajući da će za njene potrebe obezbediti o svom trošku zgradu, nameštaj i ogrev. Nestorović je predlog Somborske crkvene opštine, uz svoju saglasnost i preporuku, u vidu peticije uputio Ugarskom namesničkom veću 21. februara 1816. godine. Ono se, baš kao i dvor, saglasilo sa preseljenjem, i o tome su, tokom maja i juna 1816. godine, izdali posebne dekrete, a o preseljenju Preparandije u Sombor Uroš Nestorović je obavestio i somborski Magistrat, dopisom iz Budima od 18. jula 1816. godine. Nakon što su u avgustu 1816. u Sentandreji održani završni godišnji ispiti treće klase svršenih učitelja, pristupilo se preseljenju škole u Sombor, koje je završeno do sredine septembra iste godine. Trojica profesora (Pavle Atanacković, Dimitrije Isailović i Vasilije Bulić) preselila su iz Sentandreje i svoju ličnu imovinu, a obezbeđen je i školski prostor s potrebnim nameštajem, pa je Srpska učiteljska škola mogla da započne svoje novo trajanje, ovoga puta u Somboru. * 1816. Obaveštenje o preseljenju Preparandije u Sombor / Pečat somborske Preparandije, 1841. Na sličan način kao u Sentandreji četiri godine ranije, i u Somboru je, na Đurđic, 3-16. novembra 1816. godine održana velika svečanost povodom otvaranja Preparandije. Posle liturgije, besedu je u ovdašnjoj Svetođurđevskoj crkvi izgovorio školski katiheta i sveštenik Pavle (kasnije znameniti vladika budimski i bački Platon) Atanacković, koji je u uvodu besede rekao: “Tek što je budno oko carevo opazilo da je Pedagoško učilište - to slatko čedo milošću njegovom za narod srpski rođeno - od tog naroda veoma udaljeno, istog časa se očinski pobrinuo da taj izvor naše narodne sreće, u nedra naša, usred nas premesti. Usud taj tebi je pripao, srećni Sombore! U tebi će rasad vaspitanja narodnog od sada uzrastati. Ti si javno osvedočio plamenu želju svoju da dočekaš ovu današnju svečanost. S tvojom željom saglasna je i želja roda celog. Slavi, dakle, Somborče i svaki Srbine, slavite, proslavimo praznik sreće naše veselo!”NASTAVA PREKIDANA SAMO ZA VREME RATOVA REDOVNA nastava u Preparandiji počela je 2. decembra 1816. godine, i od tada nije prekidana, osim u vreme Prvog i Drugog svetskog rata. Inače, naziv potiče od nemačkog prparandschule, odnosno latinskog praeparandus: koji se treba unapred spremiti, i nemačkog schule: škola, u značenju pripremna škola, učiteljska škola, ili škola za učitelje u osnovnim školama. Somborska Preparandija, čiji je neposredni nastavljač i baštinik tradicije današnji Pedagoški fakultet u Somboru, saživela se sa svojim gradom više nego ijedna druga ustanova u njegovoj dugoj istoriji, postavši prosvetno i kulturno znamenje Sombora, čiji je značaj za uzrastanje srpske prosvete bio nemerljiv. Rektor Univerziteta u Novom Sadu prof. dr Dušan Nikolić je prilikom nedavnog obeležavanja ovog značajnog jubileja od dva veka naveo da se veličina grada ne meri brojem stanovnika nego onim šta taj grad jeste za one koji u njemu žive, ali isto tako i za širu zajednicu kojoj taj grad pripada. - Sombor je grad koji svedoči o našem postojanju i trajanju, ovde su neki od naših korena i početaka. Sombor je grad koji svedoči o prošlostii budućnosti i onome što mi danas jesmo kao velika akademska zajednica. Slažem se sa idejom daSombor u budućnosti može biti srpski Hajdelberg. To je nešto što ima budućnost, budućnost u sklopu akademske zajednice Univerziteta u Novom Sadu, i mi ćemo učiniti sve što je u našoj moći da to tako i bude - istakao je prof. dr Nikolić. Zgrada vraćena crkvi ZDANjE Preparandije se aktivno za nastavu koristilo sve do 1963. godine, posle čega je usledila obnova. Da bi zgrada sačuvala autentični izgled, u njenu rekonstrukciju grad Sombor, Pokrajina i Republika uložili su oko 200.000 evra. Do pre dva meseca zdanje je koristio Pedagoški fakultet u Somboru za razne namene, ali je ona morala da bude ispražnjena jer je restitucijom vraćena Srpskoj pravoslavnoj crkvi - Crkvenoj opštini Sombor i Eparhiji bačkoj. Iz zdanja su ovog septembra iseljeni i Muzejska zbirka prvih učila i galerija sa delima poznatih slikara Save Stojkova, Pavla Blesića i Zorana Stošića Vranjskog, koji su jedno vreme mesto imali pod krovom Preparandije. Današnji PF, u obrazovnom smislu, baštini bogatu tradiciju Preparandije, jer se 2006. razvio iz Pedagoške akademije, koja je 1973. nastala iz petogodišnje Učiteljske škole. * Patrijarh Georgije Branković, upravnik Škole 1862-1871. / 1832. Pavle Platon Atanacković, jedan od prvih profesora BUKVAR STAR 237 GODINA BIBLIOTEKA današnjeg PF u Somboru, zahvaljujući Preparandiji, poseduje po starosti treću školsku biblioteku u Srba (posle dve karlovačke škole - Gimnazije i Bogoslovije). Osnovana je carskim dekretom u sklopu somborske Preparandije 1817, nekoliko meseci posle preseljenja škole u Sombor. Sačuvani su najraniji popisi bibliotečkog fonda iz 1832. i 1848. godine. Danas biblioteka ima bogat fond rariteta - starih knjiga na crkvenoslovenskom, slavenoserbskom i srpskom, nemačkom i latinskom jeziku. Najstariji bukvar je delo Pavla Solarića (Velika pisanica, Srbija, 1779. Venecija, 1821), pesnika, naučnika i prevodioca. Biblioteka ima više od 41.000 knjiga, među kojima je 3.700 starih, retkih naslova. Deo najdragocenijih izdanja konzerviran je pre nekoliko godina u Biblioteci Matice srpske u Novom Sadu. OD MRAZOVIĆA DO KONjOVIĆA MUZEJ PF u svojoj stalnoj postavci čuva tragove 238 godina duge tradicije obrazovanja srpskih učitelja u Somboru. Mnogi znameniti srpski prosvetitelji, pedagozi, književnici, umetnici i crkveni velikodostojnici bili su đaci, nastavnici ili upravnici ove škole. Među njima su prosvetitelj i pedagog Avram Mrazović, prosvetitelj Uroš Nestorović, vladika bački i pokretač novosadske Srpske gimnazije Gedeon Petrović, osnivač beogradske Velike škole i bliski Karađorevićev saradnik Jovan Savić, književnik i pokretač pozorišnog života u Srba Joakim Vujić, književnik Nikola Vukićević, pedagog i književnik Petar Despotović, naučnik i akademik Mita Protić, književnica Isidora Sekulić, kompozitor Petar Konjović...

Nastavak na Večernje novosti...