Izvor: Politika, 29.Dec.2006, 13:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Veliki gard
U sociološkom smislu, koncept Velikog brata (medijske forme čije se emitovanje kod nas približilo kraju), bezmalo podseća na koncept tzv. totalne institucije kojim se ponajviše bavio sociolog Erving Gofman. Stoga, evo nekih zajedničkih karakteristika.
Osoblje totalne institucije nameće svojim prebivaocima (štićenicima) stroga i obavezujuća pravila ponašanja, odnosno isprogramiran i danonoćno nadgledavan način života koji se odvija u potpunoj izolaciji od spoljašnjeg sveta. >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << Osoblje nagrađuje i kažnjava prebivaoce u zavisnosti od stepena njihove poslušnosti. S druge strane, stepen nedobrovoljnog pristupanja pojedinca totalnoj instituciji, koja prema Gofmanu može imati oblik zatvora, psihijatrijske ustanove, sanatorijuma ili manastira, obrnuto je proporcionalan njenoj nameni. Ipak, ono što povezuje pomenute različite tipove totalnih institucija u jednu celinu, prema ovom autoru, jeste kolektivistički način života organizovan na jednom te istom ograničenom prostoru i pod jednim istim autoritetom. Kolektivistički način života naposletku dovodi do narušavanja individualnosti svakog pojedinca koji prebiva unutar totalne institucije.
I pored toga, svaki pojedinac različito reaguje na degradirajuća "pravila igre" Reakcije se kreću u rasponu od potpunog povlačenja u sebe preko glumljenja uloge idealnog prebivaoca, pa sve do potpune ravnodušnosti. Slično je i u popularnom šou-programu.
Korisno je, međutim, pomenuti i izvesne razlike između Gofmanove "totalne institucije" i njene simulirane varijante – kuće Velikog brata. Prva razlika je u tome što prebivaoci (ukućani, takmičari) potpuno dobrovoljno pristupaju ovom komercijalnom tipu totalne institucije, nadajući se zaradi, slavi, dobroj zabavi... Druga ne manje bitna razlika sadržana je u činjenici da su funkcije nadgledanja, kažnjavanja i nagrađivanja ukućana podeljene između osoblja – netransparentnog producentskog tima, s jedne, i TV publike, s druge strane. Na kraju, treća i možda najbitnija razlika je upravo u uvođenju publike u igru – kao ključnog aktera koji presudno odlučuje o sudbinama ljudi u kući.
Sve se zapravo dešava u trouglu između osoblja – producentskog tima koji preuzima ulogu pomahnitalog kompjutera iz Kjubrikove Odiseje, ukućana/takmičara koji iznenada postaju "zvezde" na osnovu svakodnevnog ispoljavanja banalnosti i TV publike koja se polagano pretvara u Hičkokovog junaka iz Prozora u dvorište koji pomno posmatra dešavanja u susednoj zgradi. Osoblje Velikog brata određuje "pravila igre", zatim pomno nadgleda da li ih se ukućani pridržavaju i na osnovu toga donosi odluku o kaznama ili nagradama koje se najčešće svode na smanjenje ili povećanje kućnog budžeta. Publika, s druge strane, nadgleda ukućane da bi jednom sedmično, na osnovu utisaka za tu nedelju, kaznila određenog ukućanina izbacivši ga iz kuće. Ukućani za to vreme ispoljavaju vrline i mane imanentne ljudskoj prirodi: smeju se, plaču, provociraju, dele se u klanove, ogovaraju jedni druge. Oni ispoljavaju i tipične reakcije za prebivaoce totalnih institucija: povlače se u sebe, ali i glume idealne osobe. Ono što, izgleda, postaje izvesno, a što se u ogromnoj meri razlikuje od uticaja prave totalne institucije na pojedinca, jeste to da kolektivistički način života ne utiče na urušavanje individualnosti takmičara već je, naprotiv, još više ističe. Paradoksalno, najveći stepen individualnosti ukućanin doživljava u trenutku kad mu publika pokaže palac okrenut nadole. U tom trenutku on, takođe paradoksalno, stiče status zvezde o kojoj se piše i govori i koja se prepoznaje na ulici. Ali to je valjda osnovni smisao ovog šoua, barem što se njegovih učesnika tiče.
Fenomen Velikog brata je, dakle, u velikoj meri fenomen publike. Publika zapravo preuzima ulogu svevidećeg oka. Publika dobija moć da jednom sedmično odlučuje o nečijoj sudbini. Na kraju krajeva, publika obične ljude proizvodi u zvezde. Međutim, ne radi li se, ipak, o samoprecenjivanju auditorijuma koji je na kraju krajeva i sam postao medijski proizvod? Nije isključeno. U svakom slučaju, izgleda da gard koji gledalac ima spram totalne stvarnosti svakodnevnog života utiče na njegovo aktivno učestvovanje u simuliranju stvarnosti komercijalizovane totalne institucije. Što je gard veći, bekstvo u paralelnu stvarnost je izraženije. U tom međuprostoru treba tražiti razloge popularnosti ovog specifičnog oblika totalne institucije.
Sociolog
Boris Jašović
[objavljeno: 29.12.2006.]
