Izvor: Politika, 11.Okt.2006, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Uzbudljivo i umetnički vredno
"Pred penzijom", Tomas Bernhard (prevod Božana Janjić)/Dino Mustafić, Jugoslovensko dramsko pozorište, scena "Bojan Stupica"
Likovi Bernhardove drame "Pred penzijom" (1979) su Rudolf Heler, bivši komandant nacističkog logora i aktuelni predsednik suda, i njegove dve sestre, Vera i Klara, koji trideset godina nakon smrti Hajnriha Himlera slave njegov rođendan. Predstava u režiji Dina Mustafića može da se definiše kao oblik metaforičkog realizma, prikaz koji je istovremeno >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << konkretan – istorijski, i univerzalan – arhetipski, što se postiže naglašavanjem teatralnosti slavljenja Himlerovog rođenja. Teatralnim ritualizovanjem ove situacije ubedljivo se ističe činjenica zla, kao repetativne istorijske prakse.
Za razliku od Bernhardovog teksta, specifičnog po drastičnoj relativizaciji vrednosti, odnosno po antropološkom skepticizmu koji ukida kategorije dobra i zla, u predstavi su zločinci i žrtve u načelu oblikovani jasnije, nedvosmislenije, čime reditelj predstave donekle ublažava Bernhardov beskompromisni pesimizam. Branislav Lečić igra Helera između realizma i groteske. On, sa jedne strane, nastupa realistički samouvereno, čvrsto; bez rezerve je odan premisama Nacionalsocijalističke partije čije antisemitske teze izgovara kao vrstu strašne mantre. Heler sebe definiše kao fatalistu, ubeđenog u činjenicu urođenosti zla u čoveku, čime u suštini sebi opravdava zločine koje je činio, odnosno odbacuje svaku vrstu odgovornosti. Istovremeno, Lečić Heleru daje bitne tonove karikaturalnosti, često se ponašajući vrlo infantilno i prilično dezorijentisano, praveći na taj način od njega i budalu. Ova inherentna imbecilnost može se tumačiti kao otelotvorenje ideje o esencijalnoj banalnosti zla (Hana Arent).
Vera koja ima incestuozan odnos sa bratom nepokolebljivo mu je odana. Mirjana Karanović je igra sa zaprepašćujućom, kompleksnom naivnošću koja je očigledno u funkciji temeljnog izbegavanja suočavanja sa istinom, odnosno svesnog održavanja privida normalnosti. U finalu predstave, nakon Klarinih oštrih provokacija, dolazi do rušenja Verine fasade, te plastično čedne maske razdraganosti: ona tada veoma glasno, skoro histerično, izgovara niz praznih fraza u odbranu fašizma, opštih argumenata koji u suštini ništa ne znače, dok istovremeno neurotično ždere Himlerovu tortu, čime na površinu jasno izlazi bitna istina njene totalne izgubljenosti.
Milica Mihajlović igra Klaru, invalida i radikalnog levičara. Ona je sasvim realistički oblikovana, vidno jednostavnije od Rudolfa i Vere; njen lik nema njihovu dijaboličnu višeslojnost, mada ni ona nije sasvim naivna, imajući u vidu njen levo usmereni fanatizam. Klara eksplicitno i nepopustljivo oponira ekstremno desnim političkim uverenjima Rudolfa i Vere. U najvećem delu njihove ritualne zabave ona je nema, čime sugestivno izražava svoju užasnutost tom predstavom. Sa druge strane, kada govori, Klara jasno dekonstruiše ubeđenja Rudolfa i Vere, koja su karakteristične gomile floskula. Patvorene argumente u korist fašizma Klara za njima ponavlja brzo, mehanički, bezlično, kao neku vrstu kontramantre, čime akcentuje njihovu suštinsku besmislenost.
Posebno u kontekstu teatralizovane ritualnosti njihove igre, hiperrealizam scenografije (Jasmina Holbus) i kostima (Lana Cvijanović) postaje preteći znak, ambivalentan i metaforičan izraz zla i truleži koji egzistiraju iza mimikrije finog i uzornog građanskog života. Taj realizam ističe i činjenicu važnosti forme, obesmišljenih materijalnih znakova, kao i reči, u sistemima vrednosti Rudolfa i Vere. Oni uramljenu fotografiju Himlera tretiraju kao neku vrstu ikone; i nacističku uniformu i obeležja posmatraju kao nedodirljive, skoro sakralne simbole. Ovi znaci, kao i prazne reči njihovih manipulativnih lidera, koje oni i dalje, po inerciji, mesečarski ponavljaju, jesu datosti koje se ne dovode u sumnju. I pored toga što u osnovi nemaju značenje, negativne posledice njihovog masovnog prihvatanja su jezivo glomazne, što se u predstavi jasno ističe.
"Pred penzijom" Dina Mustafića je predstava koja vrlo uzbudljivo i umetnički vredno vivisecira prirodu zla, zabluda, laži i političkih manipulacija, pokazujući da je granica između normalnosti mira i ludila destrukcije izuzetno fražilna.
Ana Tasić
[objavljeno: 11.10.2006.]
