Izvor: Politika, 25.Apr.2008, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Sudbina belog grada
Bregom iznad ušća Save u Dunav šetali su Huni, Rimljani, Avari, Vizantinci, Ugari, Turci, Sloveni... Stefan Lazarević je u 15. veku od malog utvrđenja načinio prestonicu Srbije, koju su narednih vekova osvajali Ugari i Turci, rušili je i ponovo gradili
Iz tvrđave na grebenu iznad ušća razvio se i današnji Beograd. Kada su Rimljani došli na ovo područje, zatekli su keltsko naselje Singidunum, koje nije bilo gde je sada tvrđava, već na padinama Zvezdare, na mestu >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << današnje Karaburme i Rospi ćuprije. Rimljani su od Kelta preuzeli ime naselja, a logor sagradili na mestu današnje tvrđave. O urbanoj istoriji Beograda razgovarali smo sa dr Markom Popovićem, višim naučnim savetnikom Arheološkog instituta, od kojeg saznajemo da ona zapravo počinje u prvim decenijama drugog veka, kada na ovaj prostor stiže rimska Četvrta Flavijeva legija i tu gradi kastrum. Veliki logor od 7.000 ljudi bio je embrion oko kojeg se od zanatlija, majstora i ostalih koji su servisirali vojne posade razvilo i civilno naselje.
Huni osvajaju i ruše ovu utvrdu, a Justinijan podiže 535. svoju, koju su uništili Avari i Sloveni, tako da je bedem zapusteo sve do 9. veka. U istorijskim izvorima grad se ponovo javlja 878. godine i to prvi put pod svojim slovenskim imenom – Beograd. Sredinom 12. veka Manojlo Komnen je obnovio utvrđenje kamenom donetim posle rušenja Zemunske tvrđave. U ruke Srba Beograd prvi put, doduše nakratko, dospeva najpre 1284. u vreme „sremskog kralja" Dragutina, a posle i njegovog brata Milutina. Potom se vraća Ugarima.
Od ranog srednjeg, pa sve do 15. veka Beograd je primarno bio vojno uporište čiji je razvoj zavisio od broja stacioniranih vojnika. Nije uspeo da postane pravi grad. Prelomni trenutak je nastao 1404. kada je despot Stefan Lazarević od Ugara dobio Beograd. On je vizantijski kastel za samo 23 godine rekonstruisao i pretvorio u utvrđeni grad sa citadelom. U Gornjem gradu je podigao zamak sa vladarskim dvorom i moćnom donžon (glavna) kulom, koja je bila bila je skoro 30 m visoka, slična onoj u Manasiji. Tu su izgrađene i palate za vlastelu, među njima i za despotovu sestru Oliveru, udatu za Bajazita pa vraćenu.
Glavni deo naselja je bio u Donjem gradu, opasanom zidinama, gde je bilo i crkveno središte, Mitropolija, i crkva Uspenja Bogorodice, zaštitnice grada. Tu su čuvane mošti sv. Petke i čuvena čudotvorna ikona Bogorodice. U to vreme Beograd je bio kosmopolitski grad, u kojem su se, sem Grka, Cincara, Jermena i naravno Srba, sticali i trgovci i zanatlije Dubrovčani, Mlečani, Ugari... Zbog katolika je sagrađen i Franjevački samostan. Grad je postao politički, kulturni, duhovni i ekonomski centar Srbije. Proširio se na prostor današnjeg Dorćola i ka današnjoj Sabornoj crkvi. Postao je i ostao srpska prestonica, bez obzira na to ko je vladao Beogradom.
Posle despotove smrti 1427. Beograd je vraćen Ugarima, za koje je bio glavna uporišna tačka u borbi protiv Turaka. Prvu tursku opsadu, neuspešnu, Beograd je doživeo 1440. posle koje su Ugari ojačali grad sa još dva barbakana (predutvrđenja ispred Zindan kapije i Istočne kapije) i snabdeli ih artiljerijom. Beograd je odoleo i drugoj opsadi Turaka 1456. uprkos žestokom bombardovanju kamenim kuglama prečnika i do 70 cm, teškim i po 250 kg! Branitelje je predvodio hrabri erdeljski vojvoda Janko Hunjadi, poznat kao Sibinjanin Janko, a Turke lično sultan Mehmed Drugi. Pobeda nad Turcima u ovoj bici, jednoj od najčuvenijih u istoriji Beograda, donela je gradu epitet bedema hrišćanstva! Posle te opsade Ugari su izgradili kulu Nebojšu u Donjem gradu koja je trebalo topovima da brani pristanište, Jakšićevu kulu, kod današnje crkve Ružice, i istočno podgrađe. Kad su zbog političkih razmirica Ugari zanemarili Beograd, Turci su to iskoristili i 1521, uz pomoć ogromne vojske predvođene Sulejmanom Veličanstvenim, uspeli konačno da ga osvoje. Srbe su nasilno preselili pod zidine ratom opustošenog Carigrada, gde su se „utopili" sa ostalim hrišćanima, izgubili vezu sa maticom, zaboravili jezik. U Carigradu i danas postoji Beogradska mahala i crkva – Bogorodice beogradske.
Drugi veliki uspon Beograda nastao je 1717. kada je pripao Austrijancima. Ponovo se dogodilo čudo – za 20 godina tvrđava je postala jedna od najjačih na jugoistoku Evrope, a grad se preobrazio u utvrđeni barokni grad. Za Habzburšku monarhiju on je bio glavno uporište odbrane na istoku. Glavni napor je zato bio usmeren na izgradnju novih fortifikacija. Tvrđava je rekonstruisana po projektima Demoreza, a po principima maršala Vobana U gradu su bile podignute barokne zgrade i palate. Beograd nije imao sreću da te tekovine sačuva. Kada su Austrijanci 1739. izgubili rat, grad su predali obavezavši se da će porušiti sve što su sagradili. Rušili su šest meseci!
Poslednja velika opsada u istoriji tvrđave bila je u vreme Prvog srpskog ustanka 1807, kada je Karađorđe prisilio Turke u tvrđavi na predaju. Vratili su se posle propasti srpskog ustanka i tu ostali do svog konačnog napuštanja Srbije. Knezu Mihailu Obrenoviću su 1867. na Kalemegdanu zvanično predati ključevi gradova pa i beogradske tvrđave.
Značaj beogradske tvrđave je izuzetan. U beogradskim bedemima su sačuvani, izukrštani, svi sistemi odbrane – od antičkih, preko srednjovekovnih, do onih iz 18. veka i vremena artiljerije. Od 1946. tvrđava i kalemegdanski park su pod zaštitom države kao spomenik kulture i pravi muzej istorije grada na otvorenom.
Nađa Orlić (Snimio Milan Janković)
[objavljeno: 26/04/2008.]
