Izvor: RTS, 26.Apr.2010, 10:52 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Sto godina Meše Selimovića
Izvođenjem predstave "Derviš i smrt" u Narodom pozorištu u Beogradu, počelo obeležavanje stote godišnjice rođenja Meše Selimovića, jednog od najvećih književnika koji je pisao na srpskom jeziku.
Proslava stote godišnjice rođenja Mehmeda Meše Selimovića, jednog od najvećih pisaca na srpskom jeziku, svečano je počela predstavom "Derviš i smrt, u Nacionalnom teatru u Beogradu.
"Još u vrijeme kada se počelo javljati pitanje kojoj od jugoslovenskih literatura >> Pročitaj celu vest na sajtu RTS << pripadaju pojedinii pisci srpskohrvatskog jezika, ja sam u više navrata pokušavao da se oduprem svakom uprošćenom razvrstavanju književnih stvaralaca prema nacionalnom, republičkom ili čak, pokrajinskom osnovu. Činilo mi se da su pisci i njihova dela nezaštićeno izloženi vanknjiževnim insistiranjima svejedno da li nas neko prinudno izdvaja iz jedne, ili naknadno premješta u drugu, teritorijalnu književnost.
U jednoj prilici bio sam prinuđen i da lično, napismeno, potvrdim ispravnost postupka istoričara književnosti koji me je uvrstio u svoju knjigu o poslijeratnoj srpskoj književnosti.
Bilo je to, u stvari, izlišno, jer je 1972. godine, u biblioteci "Srpska književnost u sto knjiga" izašao i moj roman "Derviš i smrt"!
U Uređivačkom odboru, koji je vršio izbor pisaca za tu zajedničku ediciju najstarijih i najuglednijih izdavača kod nas, Matice srpske i Srpske književne zadruge nalazile su se i najpozvanije ličnosti da određuju ne samo estetsku vrijednost, već i književnu pripadnost jednog pisca. Bio sam veoma srećan što sam se, na taj način, našao na pravom mjestu.
Potičem iz muslimanske porodice iz Bosne, a po nacionalnoj pripadnosti sam Srbin. Pripadam srpskoj literaturi, dok književno stvaralaštvo u Bosni i Hercegovini, kome takođe pripadam, smatram samo zavičajnim književnim centrom, a ne posebnom književnošću srpskohrvatskog jezika. Jednako poštujem svoje porijeklo i svoje opredeljenje, jer sam vezan za sve ono što je odredilo moju ličnost i moj rad. Svaki pokušaj da se to razdvaja, u bilo kakve svrhe, smatrao bih zloupotrebom svog osnovnog prava zagarantovanog Ustavom.
Pripadam, dakle, naciji i književnosti Vuka, Matavulja, Stevana Sremca, Borisava Stankovića, Petra Kočića, Ive Andrića, a svoje najdublje srodstvo sa njima nemam potrebe da dokazujem. Znali su to, uostalom, oni članovi Uređivačkog odbora edicije "Srpska književnost u sto knjiga", koji su takođe članovi Srpske akademije nauka i umetnosti i sa mnom su zajedno u Odeljenju jezika i književnosti: Mladen Leskovac, Dušan Matić, Vojislav Đurić, Boško Petrović.
Nije, zato, slučajno što ovo pismo upućujem Srpskoj akademiji nauka i umetnosti, sa izričitim zahtjevom da se ono smatra punovažnim autobiografskim podatkom.
S poštovanjem i zahvalnošću, Meša Selimović.
"Kada su na samom početku novog milenijuma anketirani umni ljudi Srbije koja prozna knjiga treba da ponese epitet da je najbolja što je u 20. veku napisano na srpskom jeziku, izbor je pao na Mešin roman "Derviš i smrt", piše u tekstu upriličenom za predstavu.
Izdavačko javno preduzeće "Službeni glasnik" objavilo je, povodom jubileja, dve knjige posvećene velikanu i njegovom delu, "Derviševa kobna ptica" Radovana Popovića i "Derviš ili čovek, život i smrt" Nadije Rebronje, koje će promovisati na piščev rođendan, u Biblioteci grada Beograda.
Biografija
Meša Selimović je rođen 26. aprila 1910. godine u Tuzli. U rodnom gradu je završio osnovnu školu i gimnaziju. Diplomirao je srpskohrvatski jezik i jugoslovensku književnost na Filozofskom fakultetu u Beogradu 1934. Od 1935. radi kao profesor Građanske škole, a zatim je 1936, postavljen za suplenta u Realnoj gimnaziji u Tuzli.
Prve dve godine rata provodi u Tuzli, gde ga hapse zbog saradnje sa partizanima. U maju 1943. prelazi na oslobođenu teritoriju, postaje član KPJ i član Agitprop-a za istočnu Bosnu, a zatim politički komesar Tuzlanskog odreda.
U partizanima se oženio Desom Đorđić. Brat Šefkija mu je streljan 1944, posle čega je premešten u Beograd, kao načelnik Odeljenja za publikacije komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača. Juna 1945. rodila mu se ćerka Slobodanka. Leta te godine upoznaje Dragoslavu Darku Božić, kćerku Živorada Božića, divizijskog generala bivše jugoslovenske vojske, zbog koje napušta prvu suprugu.
Po rešenju vlade Federativne narodne republike Jugoslavije, 1947, premešten je iz Beograda u Sarajevo i radi kao profesor Više pedagoške škole, po rešenju ministra u vladi BiH, Cvijetina Mijatovića. Izdavačka kuća „Svjetlost" izdaje mu prvu knjigu, Uvrijeđeni čovjek. Darkom se ženi 1948. i dobijaju kćerku Mašu. U udruženje književnika BiH je primljen 1949. Iste godine dobija treću kćerku, Jesenku.
Postavljen je za docenta na tek osnovanom Filozofskom fakultetu u Sarajevu, međutim u reizboru 1953. nije prošao.
Selimović je 21. marta 1974. godine izabran za redovnog člana SANU.
Bibliogarafija i filmografija
„Bosna-film" snima filmove po njegovim scenarijima: Kuća na obali (režiser B. Kosanović), Palma u snijegu (režiser R. Novaković). Na scenariju Palma u snijegu piše: „Ovaj film je posvećen bosanskim pjesnicima prošlih vijekova koji su ubijani, u tvrđave zatvarani, odvođeni na daleka bojišta da ginu, kao Hasan Kaimija, Ilhamija Žepča, Muhamed Nerkezi i drugi o kojima malo znamo. Ako u tami svoga vremena nisu mogli da naslute svijetlo naših dana, oni su bili iznad svojih savremenika po tome što su vjerovali u čovjeka i u pobjedu pravde."
Na festivalu u Puli dobija specijalnu diplomu za humanističku sadržinu scenarija za film Tuđa zemlja, koji je po njegovoj pripoveci režirao slovenački režiser Jože Gale.
Svoj prvi roman, Tišine, objavljuje 1961. i skreće pažnju jugoslovenske književne javnosti. U jesen iste godine je postavljen za glavnog urednika IP „Svjetlost", vodeće izdavačke kuće u BiH. Početkom sledeće godine, izabran je za predsednika Udruženja književnika BiH.
Već dve decenije okupiran temom izgubljenog i streljanog brata Šefkije, započinje pisanje romana Derviš i smrt. Roman je objavljen 1966. u izdanju sarajevske "Svjetlosti" a nerenedne godine je dobio NIN-ovu nagradu.
Matici srpskoj 1967. predaje Za i protiv Vuka i započinje rad na Tvrđavi. Uspeh romana Derviš i smrt ne jenjava.
Počinju prigušeni sukobi s tadašnjim političkim rukovodstvom u BiH, pogotovo posle boravka Dobrice Ćosića u Sarajevu. Cvijetin Mijatović 1968. ubeđuje pisca da ne ode iz Sarajeva.
U junu 1971. doživljava moždani udar. Iste godine objavljeno je drugo izdanje Sabranih dela, a juna 1972. godine je penzionisan i započinje novi sukob sa sredinom.
U martu 1973, u „Brusa-bezistanu", na Baščaršiji, oprašta se sa prijateljima piscima: „Ja večeras putujem i nikada se više neću vratiti..." Seli se u Beograd. Prijateljima u Sarjevu poručuje: „Pročitajte Kuran, sve ćete životne mudrosti naći u toj knjizi..."
Predstava "Derviš i smrt", koju je prema romanu Meše Selimovića režirao Egon Savin, premijerno je izvedena 27. decembra 2008. godine na Velikoj sceni Narodnog pozorišta u Beogradu. Dramatizaciju je uradio Borislav Mihajlović-Mihiz, a igraju Nikola Ristanovski, Ljubomir Bandović, Nataša Ninković , Slobodan Beštić i drugi glumci ansambla Narodnog pozorišta.
Radnja je izmeštena je iz 18. veka u pedesete godine 20. stoleća, u vreme mlade komunističke Jugoslavije, ali su u njenom središtu ne samo život u represivnom društvu, nego i savest pojedinaca u vremenu koje je usledilo nakon ratova i oslobođenja, u vremenu radnih akcija i euforije.
Derviš i smrt je ekranizovan 1974, u režiji Zdravka Velimirovića.
U Narodnom pozorištu u Beogradu je 13. 10. 1974. održan je književni matine kakav prestonica nije upamtila, na kojem su svoje radove čitali: I. Andrić, M. Crnjanski, D. Matić, A. Vučo, M. Selimović, B. Ćopić, V. Popa i S. Raičković, a uvodnu reč dao je Petar Džadžić.
Umro je u Beogradu, 11. jula 1982.godine. Bio je počasni doktor Sarajevskog univerziteta , redovni član SANU i ANUBiH.
Doobitnik je NIN-ove nagrada (1967), Goranove nagrade (1967), Njegoševe nagrade većine značajnih priznanja za književnost u SFRJ.
Njegov književni opus obuhvata pripovetke Prva četa (1950), Tuđa zemlja (1957); romane: Tišine (1961), Magla i mjesečina (1965), Derviš i smrt (1966), Tvrđava (1970), Ostrvo (1974); studije i eseje Za i protiv Vuka (1967), Eseji i ogledi (1966), kao i autobiografski spis Sjećanja (1957).
