Izvor: Politika, 23.Feb.2008, 13:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Srpska riznica
U godinama pre „konačnog rešenja za Kosovo”, zapadne političare i analitičare interesovalo je, pa i brinulo, kako će Srbi reagovati na eventualno otcepljenje pokrajine. Razlog je to što su znali da su Srbi vezani za Kosovo ne samo kao za deo svoje teritorije, već i kao za svoju postojbinu, svoj izvor duhovnosti i kulture. Neki njihovi beogradski prijatelji, ubeđivali su ih – sa ovakvim ili onakvim motivima – da Srbi i pored svih svojih priča o „srpskom Jerusalimu”, >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << kako znaju da opišu značaj koje Kosovo i Metohija imaju za njih, nasilje nad granicama neće teško podneti. Otprilike, kao dete koje izgubi igračku. Zaboraviće ga, uz malo plakanja i vriske, za dan, dva. To se dokazivalo time što Srbi, pod jedan, znaju da devedeset odsto stanovništva čine Albanci pa samim tim prihvataju da je Kosovo albansko; pod dva, što se većina od njih nikada nije spustila južnije od Vranja, pa čak ni ne pokazuje interesovanje da u srpsku riznicu kulture ikada i ode.
Tupaviji od onoga ko je smislio, bio je samo onaj ko je prihvatio ovo tumačenje srpskog odnosa prema Kosovu. Pošto „većina” nije bila u Bosilegradu i Subotici, gde žive Bugari i Mađari, granica bi po toj logici mogla da bude povučena ispred tih gradova. Kako Srbi doživljavaju jednostrano proglašenu nezavisnost Prištine, gledamo ovih dana.
Ako to čemu uopšte služi, potpisnik ovih redova bio je na Kosovu. Poodavno, doduše. U vreme onog čudnog procepa između mira i rata, kada na istom putu, u nekoliko krivina, možete da vidite decu koja se smeju s prozora školskih autobusa i izrešetanu, već nadutu kravu koja leži posred ceste; prepune, bučne kafiće u gradovima i puščane tragove na opustelim kućama u selima koji kilometar dalje.
Taj procep je tek jedna epizoda u istoriji srpsko-albanskih odnosa, u kojoj su Albanci nastojali da zaokruže svoje etničke prostore, a Srbi da ne izgube teritorije na koje su, pored etničkog, polagali i istorijsko pravo. I koji su bili onoliko krvavi koliko jedni drugima nisu ostajali dužni. A to se u poslednjih 150 godina skoro nikad nije dogodilo. „Moralni razlozi” na koje se pozivalo prilikom otcepljenja Kosova u nedostatku onih razloga koji su propisani međunarodnim pravom, u ovom širem istorijskom kontekstu izgledaju potpuno besmisleno.
Danas se Kosovo od onoga koje smo videli razlikuje utoliko što je s njega proterano oko 400.000 ljudi, opustošeno hiljade kuća i što je uništeno na desetine srpskih spomenika kulture. Zbog toga i zato što je većina spomenika kulture na Kosovu nedostupna, Srbija bi trebalo da napravi svoju verziju Madurodama, zabavnog parka u kome se prikazani važni istorijski i kulturni događaji karakteristični za Holandiju. U takvom parku u SAD je u prirodnoj veličini rekonstruisan život prvih kolonista sa „Majflauera”, u Belgiji Bitka kod Vaterloa. U Beogradu bismo uz pomoć takvih maketa mogli da vidimo Visoke Dečane, Gračanicu, Bogorodicu Ljevišku, Pećku patrijaršiju.
Ali i kad na Kosovu ne bi bilo više nikog ko se izjašnjava kao Srbin, iz njega ne može da se izbriše epitet srpski. Niti će time nestati pomalo mistična srpska veza s mestom rađanja i stradanja.
Navedimo nekoliko primera. Imena skoro svih većih gradova, Prištine, Prizrena, Vučitrna, Peći, Mitrovice, Novog Brda, imaju slovensko poreklo. Ime sela Stanišor, koje se nalazi u Kosovskom pomoravlju, može da se na albanskom piše kao Stanishori, Straža kao Strazha, Pasjane kao Pisjan, Budriga kao Budrig, Klokot kao Kllokot ili Požaranje kao Pozharan. Ti nazivi, kao i brojni drugi, ni brisanjem ćirilice neće ostati manje srpski; ako se ne uzme u obzir njihovo poreklo, na albanskom ne znače baš ništa.
Četvrtina od oko 137 lokacija najvrednijih spomenika kulture, onih koji potiču iz srednjeg veka i koji svedoče o počecima i razvoju srpske duhovnosti, nalazi se na Kosovu.
Ako zavirite u papire, na prostoru Kosova i Metohije prebrojaćete svega pet nesrpskih spomenika kulture među 37 koji su klasifikovani kao dela od izuzetnog značaja. U Prištini se nalazi Carska džamija, amam i Sinan-pašina džamija u Prizrenu, u Peći je Bajrakli džamija, a Hadum džamija u Đakovici. Ni one ne pripadaju albanskoj kulturi, već otomanskom nasleđu. Od spomeničkog nasleđa, autentično albanske jedino su stambene zgrade koje su na Kosovu poznate pod nazivom kule. U redu onih od izuzetnog značaja albanska zajednica na Kosovu nema nijedan spomenik kulture.
Sve to, naravno, ne predstavlja dokaz o kulturnoj inferiornosti Albanaca, niti se želi reći da su oni strano telo na Kosovu. Ono pripada i njima. Ali bar delom ukazuje na to zašto većina smatra da „konačno rešenje” ne može da bude ono po kojem Kosovo ne pripada i Srbima i Srbiji.
Rade Stanić
[objavljeno: 24.02.2008.]
